ભવાઈ: ગુજરાતની લોકનાટ્ય કલા અને અસાઈત ઠાકરનું પ્રદાન.
ગુજરાતની ધરતી એટલે કલા, સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યનો ત્રિવેણી સંગમ. અહીંની લોકકલાઓમાં લોકગીતો, લોકનૃત્યો અને લોકનાટ્યોનું એક આગવું સ્થાન છે. આ બધામાં જો કોઈ એક કલા સ્વરૂપે સદીઓથી લોકમાનસ પર અમીટ છાપ છોડી હોય અને મનોરંજનની સાથે સમાજ સુધારણાનું કામ કર્યું હોય, તો તે છે “ભવાઈ”. ભવાઈ એ માત્ર નાટક નથી, પરંતુ તે ગુજરાતની અસ્મિતા અને ગ્રામીણ જીવનનો ધબકાર છે. ૧૪મી સદીમાં જન્મેલી આ કલા આજે પણ પોતાની મૌલિકતા અને વિશિષ્ટ શૈલી માટે જાણીતી છે.
આ લેખમાં આપણે ભવાઈનો ઇતિહાસ, તેના જનક અસાઈત ઠાકરનું જીવન, ભવાઈનું બંધારણ, તેના વેશો અને આધુનિક સમયમાં તેની સ્થિતિ વિશે વિગતે વાત કરીશું.
૧. ભવાઈ: શબ્દ અને અર્થઘટન
ભવાઈ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ વિશે વિદ્વાનોમાં અનેક મતમતાંતરો છે, પરંતુ સર્વસામાન્ય રીતે સ્વીકૃત અર્થો નીચે મુજબ છે:
- ભવ + આઈ: અહીં ‘ભવ’ એટલે વિશ્વ અથવા સંસાર અને ‘આઈ’ એટલે માતા. આમ, ભવાઈ એટલે ‘જગદંબાની ઉપાસના’. ભવાઈની શરૂઆત જ માતાજીની સ્તુતિથી થાય છે, જે આ અર્થને સમર્થન આપે છે.
- ભવ + વહી: ‘ભવ’ એટલે લાગણી અને ‘વહી’ એટલે વહન કરવું. લાગણીઓનું વહન કરતી કલા એટલે ભવાઈ.
- સંસ્કૃત શબ્દ ‘ભવ’: સંસ્કૃતમાં ‘ભવ’ નો અર્થ શિવ થાય છે. શિવ અને શક્તિની આરાધના સાથે જોડાયેલી આ કલા હોવાથી તેને ભવાઈ કહેવામાં આવે છે.
ભવાઈને “પડઘા વિનાનું નાટક” પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે ખુલ્લા મેદાનમાં ભજવાય છે, જ્યાં કોઈ પણ પ્રકારના માઈક કે સાઉન્ડ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થતો નથી, છતાં કલાકારોનો અવાજ છેલ્લા માણસ સુધી પહોંચે છે.
૨. અસાઈત ઠાકર: ભવાઈના પિતામહ
ભવાઈની વાત અસાઈત ઠાકરના ઉલ્લેખ વિના અધૂરી છે. ૧૪મી સદીમાં, જ્યારે ગુજરાતમાં દિલ્હી સલ્તતનો પ્રભાવ વધી રહ્યો હતો, ત્યારે ઉત્તર ગુજરાતના સિદ્ધપુરમાં ઔદિચ્ય સહસ્ત્ર બ્રાહ્મણ કુળમાં અસાઈત ઠાકરનો જન્મ થયો હતો. તેઓ સંસ્કૃતના પ્રકાંડ પંડિત હતા અને કથા-કીર્તન તેમનો વ્યવસાય હતો.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ક્રાંતિકારી ઘટના
અસાઈત ઠાકરના જીવનમાં એક એવી ઘટના બની જેણે ભવાઈના સર્જનનું બીજ રોપ્યું. દંતકથા મુજબ, સિદ્ધપુર નજીક આવેલા ઊંઝા ગામના હેમાળા પટેલ (કણબી પટેલ)ની દીકરી ગંગાનું અપહરણ મુસ્લિમ સુબેદાર (કેટલાક સ્ત્રોતો મુજબ જહાંબાઝ) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. હેમાળા પટેલ ખૂબ દુઃખી હતા. અસાઈત ઠાકર તેમના યજમાન અને મિત્ર હતા.
અસાઈત ઠાકર પોતાની વાકચાતુર્ય અને કલાનો ઉપયોગ કરીને સુબેદાર પાસે ગયા. તેમણે સુબેદારને પોતાના ગાયન અને વાદનથી પ્રસન્ન કર્યા. સુબેદારે ખુશ થઈને ઈનામ માંગવા કહ્યું ત્યારે અસાઈતે પેલા પટેલની દીકરીની મુક્તિ માંગી. સુબેદારે શંકા વ્યક્ત કરી કે “આ તો કણબીની દીકરી છે, તું બ્રાહ્મણ થઈને તેની ચિંતા કેમ કરે છે?” ત્યારે સમયસૂચકતા વાપરીને અસાઈત ઠાકરે જૂઠું બોલવું પડ્યું કે “તે મારી દીકરી છે.”
સુબેદારે પરીક્ષા કરવા કહ્યું કે, “જો તે તારી દીકરી હોય તો તારી સાથે એક થાળીમાં જમે.” તે જમાનામાં બ્રાહ્મણ અન્ય જ્ઞાતિ સાથે જમતા નહોતા, તે ધર્મભ્રષ્ટ ગણાતું. પરંતુ એક દીકરીની લાજ બચાવવા માટે અસાઈત ઠાકરે ધર્મના જડ નિયમોને તોડીને ગંગા સાથે ભોજન લીધું. આમ, તેમણે ગંગાને છોડાવી અને હેમાળા પટેલને સોંપી.
જ્ઞાતિબહિષ્કૃત અને નવી કલાનો ઉદય
જ્યારે અસાઈત ઠાકર પાછા સિદ્ધપુર આવ્યા, ત્યારે બ્રાહ્મણ સમાજે તેમનો બહિષ્કાર કર્યો કારણ કે તેમણે અન્ય વર્ણના ઘરે ભોજન લીધું હતું. તેમને જ્ઞાતિ બહાર મૂકવામાં આવ્યા. આજીવિકાનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. અસાઈત ઠાકર કલાકાર તો હતા જ, આથી તેમણે પોતાની કળાનો ઉપયોગ કરીને લોકોનું મનોરંજન કરવાનું અને તેમાંથી આજીવિકા રળવાનું નક્કી કર્યું. હેમાળા પટેલે પણ કૃતજ્ઞતા દર્શાવતા તેમને વર્ષાસન અને જમીન ભેટ આપી.
અસાઈત ઠાકરે પોતાના પુત્રો (ત્રણ પુત્રો હોવાનું મનાય છે) સાથે મળીને નાટ્ય પ્રયોગો શરૂ કર્યા, જે પાછળથી ‘ભવાઈ’ તરીકે ઓળખાયા. તેમના વંશજો ‘તરગાળા’ અથવા ‘નાયક’ તરીકે ઓળખાયા. આમ, એક સામાજિક અન્યાય સામેના વિદ્રોહ અને માનવતાના કાર્યમાંથી ભવાઈ જેવી અદભુત કલાનો જન્મ થયો.
૩. ભવાઈનું સ્વરૂપ અને માળખું
ભવાઈ એ અન્ય નાટ્ય પ્રકારો કરતા તદ્દન અલગ છે. તે કોઈ બંધ થિયેટરમાં નહીં, પણ ગામના પાદરે કે ચોકમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે ભજવાય છે.
૩.૧ ચાચર ચોક
ભવાઈ જ્યાં ભજવાય છે તે મેદાનને ‘ચાચર ચોક’ કહેવામાં આવે છે. જમીન પર પાણીનો છંટકાવ કરીને લીંપણ કરવામાં આવે છે. ફરતે પ્રેક્ષકો બેસે છે અને વચ્ચે કલાકારો પોતાની કલા રજૂ કરે છે. કોઈ પડદો હોતો નથી, કલાકારોની એન્ટ્રી અને એક્ઝિટ પ્રેક્ષકોની વચ્ચેથી જ થાય છે.
૩.૨ ભૂંગળ: ભવાઈનું પ્રાણતત્વ
ભવાઈની ઓળખ સમાન કોઈ વાદ્ય હોય તો તે છે ‘ભૂંગળ’. તે તાંબાની લાંબી પાતળી નળી જેવું વાદ્ય છે. તે એક રણશિંગા જેવું કામ કરે છે.
- ભૂંગળ હંમેશા જોડીમાં વગાડવામાં આવે છે (નર અને માદા).
- ભવાઈની શરૂઆત ભૂંગળના નાદથી થાય છે.
- પાત્રોના પ્રવેશ વખતે, સંવાદ પૂરો થાય ત્યારે અથવા કોઈ રોમાંચક દ્રશ્ય વખતે ભૂંગળ વગાડવામાં આવે છે.
- એવું કહેવાય છે કે ભૂંગળના નાદથી આસપાસના ગામોમાં ખબર પડી જતી કે આજે ભવાઈ રમાવાની છે.
આ ઉપરાંત પખાવજ (તબલા જેવું વાદ્ય), ઝાંઝ, મંજીરા અને કાંસજોડા જેવા વાદ્યો સંગીત આપવામાં મદદ કરે છે.
૩.૩ પાત્રો અને પહેરવેશ
ભવાઈમાં સ્ત્રી પાત્રો પુરુષો જ ભજવે છે, જેને ‘કાંચળિયા’ કહેવામાં આવે છે.
- નાયક: ભવાઈ મંડળીના મુખ્ય સુત્રધાર કે મેનેજરને નાયક કહેવાય છે.
- રંગલો: ભવાઈનું સૌથી લોકપ્રિય પાત્ર એટલે ‘રંગલો’. તે વિદૂષક છે. તે હાસ્ય દ્વારા કડવું સત્ય કહે છે. સામાજિક કુરિવાજો પર કટાક્ષ કરે છે અને પ્રેક્ષકોને હસાવતા હસાવતા વિચારતા કરી દે છે.
- પહેરવેશમાં ઘાઘરા, ચોળી, પાઘડી, અને ભપકાદાર રંગોનો ઉપયોગ થાય છે. ચહેરા પર તેલ અને હળદર કે અન્ય રંગોનું મિશ્રણ લગાવી મેક-અપ કરવામાં આવે છે.
૪. ભવાઈના વેશ (The Plays)
અસાઈત ઠાકરે આશરે ૩૬૦ વેશો લખ્યા હોવાનું મનાય છે, જેમાંથી આજે લગભગ ૬૦ જેટલા વેશો ઉપલબ્ધ છે. ‘વેશ’ એટલે એક પ્રકારનું એકાંકી નાટક અથવા પ્રકરણ. દરેક વેશની પોતાની વાર્તા, પાત્રો અને ઉદ્દેશ્ય હોય છે.
મુખ્ય વેશો અને તેમની લાક્ષણિકતાઓ:
- રામદેવનો વેશ: આ ભવાઈનો સૌથી જૂનો અને પ્રથમ વેશ ગણાય છે. તેમાં ધાર્મિક ભાવના મુખ્ય હોય છે. ગણેશ વંદના પછી સામાન્ય રીતે આ વેશ ભજવાય છે.
- જસમા ઓડણનો વેશ: આ ખૂબ જ પ્રખ્યાત વેશ છે. તેમાં પાટણના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને શ્રમજીવી ઓડ કોમની સતી જસમાની કથા છે. જસમા પોતાની પતિવ્રતા ધર્મ અને સ્વાભિમાન માટે રાજાની રાણી બનવાનો ઇનકાર કરે છે અને શ્રાપ આપે છે. આ વેશ સતીત્વ અને સ્ત્રી સશક્તિકરણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
- ઝંડા ઝૂલણનો વેશ: આ વેશ મુસ્લિમ સંસ્કૃતિની અસર દર્શાવે છે. તેમાં હાસ્ય અને કરુણ રસનો સમન્વય જોવા મળે છે.
- કજોડાનો વેશ: આ એક સામાજિક વ્યંગ છે. જેમાં એક નાની ઉંમરના વર અને મોટી ઉંમરની કન્યાના લગ્ન (કજોડું) દર્શાવીને બાળલગ્ન અને બેમેળ લગ્ન પર કટાક્ષ કરવામાં આવ્યો છે.
- મણિબાનનો વેશ: આમાં પણ સામાજિક દૂષણો પર પ્રહાર કરવામાં આવ્યો છે.
આ વેશોમાં રાજા-રાણી, સાધુ-સંત, વણઝારા, ચોર-સિપાઈ, મિયાં-બીબી જેવા વિવિધ સમાજના પાત્રો આવરી લેવામાં આવ્યા છે. અસાઈત ઠાકરની ખૂબી એ હતી કે તેમણે સમાજના નીચલા સ્તરના લોકોની ભાષા અને તેમની સમસ્યાઓને આ વેશોમાં વણી લીધી હતી.
૫. ભવાઈના પ્રદર્શનની રીત (Performance Rituals)
ભવાઈનું પ્રદર્શન એક ધાર્મિક અનુષ્ઠાન જેવું હોય છે.
- આવણું (પ્રવેશ): કલાકારો જ્યારે ચાચર ચોકમાં પ્રવેશે છે, તેને આવણું કહેવાય છે.
- ગણેશ સ્થાપના: સૌ પ્રથમ ગણપતિ દાદાની સ્તુતિ થાય છે. કોઈ એક કલાકાર ગણપતિનો વેશ ધારણ કરી, હાથમાં થાળી અને ચહેરા પર સૂંઢ જેવું વસ્ત્ર રાખી પ્રવેશે છે.
- કાળી માતાની સ્તુતિ: ભવાઈ શક્તિ ઉપાસના હોવાથી અંબાજી કે કાળકા માતાની સ્તુતિ ગવાય છે. હાથમાં મશાલ (કાકડા) સળગાવીને માતાજીની આરાધના કરવામાં આવે છે. તેલ ટપકતા કાકડાની રોશનીમાં કલાકારોના ચહેરાના હાવભાવ અદભુત દેખાય છે.
- બોલ (Speech): ભવાઈમાં ગદ્ય અને પદ્ય બંનેનો ઉપયોગ થાય છે. ‘દુહા’, ‘છંદ’ અને ‘ચોપાઈ’ મોટા અવાજે લલકારવામાં આવે છે. સંવાદો મોટે ભાગે તળપદી ગુજરાતી ભાષામાં હોય છે, જેથી સામાન્ય ગ્રામજનો તેને સરળતાથી સમજી શકે.
- નૃત્ય અને ઠેકો: કલાકારો પગમાં ઘૂઘરા બાંધીને તબલા કે પખાવજના તાલ પર વિશિષ્ટ પ્રકારનું નૃત્ય કરે છે. થેઈ… થેઈ… થેઈ… ના લયબદ્ધ અવાજો વાતાવરણ જમાવે છે.
૬. સમાજ સુધારણામાં ભવાઈનું યોગદાન
જ્યારે રેડિયો, ટીવી કે અખબારો નહોતા, ત્યારે ભવાઈ લોકશિક્ષણનું સૌથી મોટું માધ્યમ હતું. અસાઈત ઠાકર અને પછીના ભવૈયાઓએ મનોરંજનની સાથે સમાજ જાગૃતિનું મોટું કામ કર્યું છે.
- જ્ઞાતિભેદ પર પ્રહાર: અસાઈત પોતે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં પટેલો અને અન્ય જ્ઞાતિઓ સાથે ભળ્યા. તેમના વેશોમાં દરેક વર્ણના પાત્રો સમાન મંચ પર આવતા.
- અંધશ્રદ્ધા નિવારણ: ઘણા વેશોમાં ઢોંગી સાધુઓ અને ભુવાઓના પાખંડને ખુલ્લા પાડવામાં આવ્યા છે.
- સ્ત્રી સન્માન: જસમા ઓડણ જેવા વેશો દ્વારા સ્ત્રીના સ્વાભિમાનની વાત કરી રાજાશાહીના અત્યાચાર સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.
- રાજકીય કટાક્ષ: રાજા ખોટું કરે તો પણ રંગલો હસી-મજાકમાં રાજાને સાચી શિખામણ આપી દેતો. લોકશાહી નહોતી ત્યારે પણ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો આ એક પ્રકાર હતો.
- ઈતિહાસનું જતન: ઐતિહાસિક પાત્રો અને શૌર્યકથાઓને ભવાઈ દ્વારા જીવંત રાખવામાં આવી, જેથી નવી પેઢી પોતાના ઇતિહાસથી વાકેફ રહે.
૭. ભવાઈ અને આધુનિક રંગભૂમિ
સમય બદલાયો, સિનેમા અને ટેલિવિઝનનું આગમન થયું. લોકોની રુચિ બદલાઈ, જેના કારણે ભવાઈ જેવી પરંપરાગત કલા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ. જોકે, આધુનિક ગુજરાતી થિયેટર અને સાહિત્ય પર ભવાઈનો પ્રભાવ આજે પણ જોવા મળે છે.
૭.૧ આધુનિક નાટકોમાં પ્રયોગો
ગુજરાતી રંગભૂમિના દિગ્ગજ કલાકારો અને દિગ્દર્શકોએ ભવાઈ શૈલીનો ઉપયોગ અર્વાચીન નાટકોમાં કર્યો છે.
- ‘મેના ગુર્જરી’: રસિકલાલ પરીખનું આ નાટક ભવાઈ શૈલીમાં લખાયેલું છે અને તે ખૂબ જ સફળ રહ્યું હતું. દીના પાઠક જેવા દિગ્ગજ અભિનેત્રીએ તેમાં કામ કર્યું હતું.
- જયશંકર સુંદરી: જેઓ મૂળ ભવાઈ પરંપરાના તરગાળા કોમના હતા, તેમણે ગુજરાતી રંગભૂમિને એક નવી ઊંચાઈ આપી. તેમની અભિનય કળામાં ભવાઈના સંસ્કારો હતા.
૭.૨ સિનેમામાં ભવાઈ: ‘ભવની ભવાઈ’
કેતન મહેતા દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ “ભવની ભવાઈ” (૧૯૮૦) એ ભવાઈ કલાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિ અપાવી. આ ફિલ્મમાં નસીરુદ્દીન શાહ, સ્મિતા પાટીલ અને ઓમ પુરી જેવા કલાકારો હતા. ફિલ્મનું ફોર્મેટ ભવાઈ જેવું હતું, જેમાં રંગલો (નસીરુદ્દીન શાહ) વાર્તા કહે છે. અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક શોષણના વિષયને ભવાઈના માધ્યમથી અત્યંત અસરકારક રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
૭.૩ વર્તમાન સ્થિતિ
આજે શુદ્ધ ભવાઈ ભજવતી મંડળીઓની સંખ્યા ઘટી છે. મોરબી, વિસનગર, અને સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક ગામોમાં હજુ પણ નવરાત્રી દરમિયાન પરંપરાગત ભવાઈ રમાય છે. નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામા (NSD) જેવી સંસ્થાઓમાં ભવાઈને અભ્યાસક્રમમાં સ્થાન મળ્યું છે, જે તેની કલાત્મક સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
૮. ભવાઈની સાહિત્યિક મહત્તા
ગુજરાતી સાહિત્યના ઈતિહાસમાં ભવાઈ વેશોનું સાહિત્ય મધ્યકાલીન ગુજરાતી ગદ્યનો અનોખો નમૂનો છે. પદ્ય તો ચારણો અને ભક્તો દ્વારા લખાતું, પણ લોકો જે ભાષા રોજિંદા જીવનમાં બોલતા તે ‘લોકબોલી’ ને સાચવવાનું કામ ભવાઈએ કર્યું છે.
અસાઈત ઠાકરની રચનાઓમાં સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રની અસર હોવા છતાં, તેમાં માટીની મહેક છે. તેમના વેશોમાં આવતા ગીતો, દુહાઓ અને કહેવતો ગુજરાતી ભાષાનું ઘરેણું છે.
“હું તો પાટણ શેરની નાર, લવિંગ કેરો લાડવો…” જેવા ગીતો ભવાઈની દેન છે.
૯. પડકારો અને સંરક્ષણ
કમનસીબે, આજે આ કલા લુપ્ત થવાના આરે છે. તેના કારણો અને ઉપાયો નીચે મુજબ વિચારી શકાય:
પડકારો:
- આર્થિક વળતર: ભવાઈ કલાકારોને હવે પૂરતું વળતર મળતું નથી, તેથી નવી પેઢી આ વ્યવસાય છોડી રહી છે.
- અશ્લીલતાનો પ્રવેશ: લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે પાછળના સમયમાં ભવાઈમાં દ્વિઅર્થી સંવાદો (Double meaning dialogues) અને બીભત્સતાનો પ્રવેશ થયો, જેનાથી શિક્ષિત વર્ગ તેનાથી દૂર થયો.
- સમયનો અભાવ: આખી રાત ચાલતી ભવાઈ જોવા માટે આજના વ્યસ્ત યુગમાં લોકો પાસે સમય નથી.
સંરક્ષણના ઉપાયો:
- સરકારી પ્રોત્સાહન: કલાકારોને પેન્શન અને આર્થિક સહાય મળવી જોઈએ.
- શિક્ષણમાં સમાવેશ: શાળા-કોલેજોના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં ભવાઈને સ્થાન આપવું જોઈએ.
- નવા પ્રયોગો: ભવાઈના મૂળ તત્વોને જાળવી રાખીને તેને આધુનિક વિષયો (જેમ કે પર્યાવરણ, ડિજિટલ સાક્ષરતા) સાથે જોડવી જોઈએ.
૧૦. નિષ્કર્ષ
ભવાઈ એ માત્ર મનોરંજન નથી, પણ ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતનો એક અમૂલ્ય દસ્તાવેજ છે. અસાઈત ઠાકરે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાં જે બીજ રોપ્યું હતું, તે વટવૃક્ષ બનીને સદીઓ સુધી ગુજરાતી સમાજને છાંયડો આપતું રહ્યું છે. એક બ્રાહ્મણ કે જેણે સમાજ માટે પોતાનું જ્ઞાતિનું ગૌરવ જતું કર્યું અને એક એવી કલા આપી જેણે જાતિના વાડા તોડ્યા – આ ઘટના જ ભવાઈને મહાન બનાવે છે.
ભૂંગળનો નાદ, રંગલાની રમૂજ અને કાકડાની રોશનીમાં ભજવાતા વેશો એ આપણી ઓળખ છે. જો આપણે આપણી મૂળભૂત સંસ્કૃતિને જીવંત રાખવી હોય, તો ભવાઈ જેવી લોકકલાઓને સમજવી, માણવી અને જાળવવી અત્યંત આવશ્યક છે. આધુનિકતાની દોડમાં આપણા મૂળિયાં ન સુકાય તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે. અસાઈત ઠાકરનું ઋણ આપણે ત્યારે જ ચૂકવી શકીશું જ્યારે ‘ભવાઈ’ માત્ર મ્યુઝિયમ કે પુસ્તકોનો વિષય ન બની રહેતા, લોકહૃદયમાં જીવંત રહે.
