અંબાજી શક્તિપીઠ: ગબ્બર ગોખ અને વિસો યંત્રનો ઇતિહાસ.
ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં, અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓમાં આવેલું આરાસુરનું અંબાજી મંદિર લાખો શ્રદ્ધાળુઓ માટે આસ્થાનું પરમ કેન્દ્ર છે. હિન્દુ ધર્મના ૫૧ શક્તિપીઠોમાં અંબાજીનું સ્થાન અત્યંત મોખરે છે. આ મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં માતાજીની કોઈ મૂર્તિની પૂજા થતી નથી, પરંતુ શુદ્ધ યંત્રની—**”શ્રી વિસાયંત્ર”**ની પૂજા થાય છે. ગબ્બર પર્વત, પવિત્ર ગોખ અને વિસાયંત્રનો ઇતિહાસ રહસ્ય, રોમાંચ અને ગાઢ ભક્તિથી ભરેલો છે.
અંબાજી શક્તિપીઠ: ગબ્બર ગોખ અને વિસો યંત્રનો ઇતિહાસ video
૧. શક્તિપીઠની ઉત્પત્તિ: પૌરાણિક પૃષ્ઠભૂમિ
અંબાજી શક્તિપીઠ કેવી રીતે બની તેના મૂળમાં શિવ અને સતીની અત્યંત પ્રચલિત પૌરાણિક કથા રહેલી છે.
- દક્ષ પ્રજાપતિનો યજ્ઞ: પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, માતા સતીના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિએ કનખલ (હરિદ્વાર) ખાતે એક મહાન યજ્ઞનું આયોજન કર્યું હતું. આ યજ્ઞમાં તેમણે તમામ દેવી-દેવતાઓને આમંત્રણ આપ્યું, પરંતુ પોતાના જમાઈ ભગવાન શિવ અને પુત્રી સતીને આમંત્રણ આપ્યું નહીં.
- સતીનું આત્મવિલોપન: પિતાના ઘરે યજ્ઞ હોવાનું જાણીને સતી શિવજીની ના હોવા છતાં ત્યાં ગયા. દક્ષ પ્રજાપતિએ ભરી સભામાં ભગવાન શિવનું ઘોર અપમાન કર્યું. પોતાના પતિનું અપમાન સહન ન થતાં માતા સતીએ યજ્ઞકુંડમાં કૂદીને પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દીધા.
- શિવનો ક્રોધ અને શક્તિપીઠોનું સર્જન: જ્યારે ભગવાન શિવને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા. તેમણે સતીના મૃતદેહને ખભા પર ઉઠાવીને બ્રહ્માંડમાં પ્રલયકારી તાંડવ શરૂ કર્યું. સૃષ્ટિને વિનાશથી બચાવવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના સુદર્શન ચક્રથી સતીના દેહના ટુકડા કર્યા. જ્યાં જ્યાં સતીના દેહના અંગો અને આભૂષણો પડ્યા, ત્યાં ‘શક્તિપીઠ’ની સ્થાપના થઈ.
આરાસુરમાં હૃદય પતન: માન્યતા અનુસાર, માતા સતીનો “હૃદય” ભાગ ગુજરાતના આરાસુર પર્વત (ગબ્બર) પર પડ્યો હતો. તેથી જ અંબાજીને શક્તિપીઠોમાં હૃદય સમાન અને અત્યંત જાગૃત પીઠ માનવામાં આવે છે.
૨. ગબ્બર પર્વત અને પવિત્ર ગોખનો મહિમા
અંબાજીનું મુખ્ય મંદિર ભલે ગામમાં નીચે આવેલું હોય, પરંતુ માતાજીનું અસલ અને પ્રાગટ્ય સ્થાન ગબ્બર પર્વત છે. ગબ્બર પર્વત પર આવેલો “ગોખ” એ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
ગબ્બર ગોખની વિશેષતાઓ
- અખંડ જ્યોત: ગબ્બરના ગોખમાં વર્ષોથી એક અખંડ જ્યોત પ્રજ્વલિત છે. આ જ્યોતને માતાજીનું જીવંત સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
- ગોખનું પ્રાકૃતિક સ્વરૂપ: આ કોઈ માનવસર્જિત મંદિર નથી, પરંતુ પર્વતની શિલાઓમાં બનેલો એક પ્રાકૃતિક ગોખ (નાની ગુફા જેવો ભાગ) છે. નીચે અંબાજી મંદિરમાં બિરાજમાન યંત્રની સીધી રેખામાં જ ગબ્બરનો ગોખ આવેલો છે.
- પદયાત્રા અને પરિક્રમા: શ્રદ્ધાળુઓ ૯૯૯ પગથિયાં ચઢીને ગબ્બર દર્શન કરવા જાય છે. ગબ્બરની પરિક્રમા (પ્રદક્ષિણા) કરવાનું પણ અનેરું મહત્ત્વ છે, જેમાં ૫૧ શક્તિપીઠોના આબેહૂબ મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેથી ભક્તોને એક જ સ્થળે ૫૧ શક્તિપીઠના દર્શનનો લાભ મળે.
રામાયણ અને મહાભારત કાળ સાથે જોડાણ
ગબ્બર માત્ર પુરાણો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ત્રેતાયુગ અને દ્વાપરયુગ સાથે પણ તેનો સીધો સંબંધ છે:
- રામાયણ કાળ: વાલ્મીકિ રામાયણના ઉલ્લેખ મુજબ, જ્યારે રાવણ સીતાજીનું હરણ કરીને લંકા લઈ ગયો, ત્યારે ભગવાન રામ અને લક્ષ્મણ સીતાની શોધમાં શબરીના આશ્રમથી ઋષ્યમૂક પર્વત તરફ જતા સમયે અર્બુદાચલ (આબુ-આરાસુર) જંગલોમાં આવ્યા હતા. શૃંગી ઋષિના કહેવાથી શ્રીરામે ગબ્બર પર માતા અંબાની આરાધના કરી હતી. માતાજીએ પ્રસન્ન થઈને રામને “અજય બાણ” આપ્યું હતું, જેનાથી જ રામે રાવણની નાભિમાં રહેલા અમૃતને સૂકવીને તેનો વધ કર્યો હતો.
- મહાભારત કાળ (કૃષ્ણની બાબરી): દ્વાપરયુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની બાબરી (ચૌલકર્મ – મુંડન સંસ્કાર) પણ ગબ્બર પર્વત પર જ માતા અંબાના સાનિધ્યમાં કરવામાં આવી હતી. નંદબાબા અને યશોદાજીએ અહીં આવીને માતાજીની પૂજા અર્ચના કરી હતી. પાંડવોએ પણ પોતાના અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન આરાસુર માતાજીની પૂજા કરી હોવાના ઉલ્લેખો મળે છે.
૩. શ્રી વિસાયંત્ર (વિસો યંત્ર): પૂજા અને રહસ્ય
અંબાજી મંદિરનું સૌથી મોટું આકર્ષણ અને રહસ્ય એ છે કે અહીં મૂર્તિ નથી, છતાં દર્શન કરતી વખતે ભક્તોને માતાજીની દિવ્ય મૂર્તિ હોવાનો જ ભાસ થાય છે. આ અદભુત ચમત્કાર “શ્રી વિસાયંત્ર” અને તેના શણગારને આભારી છે.
વિસાયંત્ર શું છે?
- વિસાયંત્ર એ શ્રીયંત્રનું એક સ્વરૂપ છે, જેને “કૂર્મ પૃષ્ઠ” (કાચબાની પીઠ) આકારનું માનવામાં આવે છે.
- આ યંત્ર સોનાના પતરા પર કોતરેલું છે અને તેમાં ૫૧ બીજ મંત્રો (બીજાક્ષરો) અંકિત કરવામાં આવ્યા છે.
- આ યંત્રને સામાન્ય રીતે નરી આંખે જોવાની મનાઈ છે. તેની ફોટોગ્રાફી કે વિડિયોગ્રાફી પણ પ્રતિબંધિત છે.
પૂજાની ગુપ્ત અને કઠોર વિધિ
- વિસાયંત્રની પૂજા અત્યંત ગુપ્ત રીતે થાય છે. મંદિરના મુખ્ય પૂજારી (ભટ્ટજી મહારાજ) જ્યારે યંત્રની પૂજા કે સ્નાન કરાવે છે, ત્યારે તેઓ પોતાની આંખે પાટા બાંધીને વિધિ કરે છે.
- પૂજારી પણ યંત્રને સીધી રીતે જોઈ શકતા નથી. આ પાછળ એવી માન્યતા છે કે યંત્રમાં માતાજીની દિવ્ય અને પ્રચંડ ઊર્જા સમાયેલી છે, જેનું સીધું તેજ સામાન્ય માણસ સહન કરી શકતો નથી.
શણગારની અદભુત કળા
જો ત્યાં મૂર્તિ નથી, તો ભક્તોને મૂર્તિ કેમ દેખાય છે? આનું કારણ છે પરંપરાગત શણગારની કળા.
- ગોખમાં વિસાયંત્રની આગળ મુગટ, ચુંદડી, આભૂષણો અને ફૂલોની એવી રીતે ગોઠવણ કરવામાં આવે છે કે તે દૂરથી જોનાર ભક્તને માતા અંબે સિંહ પર સવાર થઈને બેઠા હોય તેવી સંપૂર્ણ મૂર્તિનો જ આભાસ કરાવે છે.
- સવાર, બપોર અને સાંજ – એમ ત્રણેય સમયે માતાજીના વાહનો (જેમ કે વાઘ, સિંહ, ગરુડ, ઐરાવત) અને વસ્ત્રો બદલાય છે.
૪. અંબાજી મંદિરનું સ્થાપત્ય અને વિકાસ
અંબાજીનું મૂળ મંદિર ક્યારે અને કોણે બંધાવ્યું તેનો કોઈ ચોક્કસ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ માનવામાં આવે છે કે તે હજારો વર્ષ જૂનું છે.
- પ્રાચીન બાંધકામ: કેટલીક લોકવાયકાઓ અનુસાર સૌરાષ્ટ્રના વલભી શાસકો અથવા સૂર્યવંશી રાજાઓએ આ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
- આધુનિક નવનિર્માણ: ૧૯૩૨માં પાલનપુરના નવાબના સમયમાં મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર થયો હતો. પરંતુ વર્તમાન સમયનું ભવ્ય મંદિર શ્રી આરાસુરી અંબાજી માતા દેવસ્થાન ટ્રસ્ટ અને રાજ્ય સરકારના સહયોગથી આરસપહાણ (White Marble) માંથી બનાવવામાં આવ્યું છે.
- સુવર્ણ કળશ અને શિખર: આજે અંબાજી મંદિરનું શિખર ૧૦૩ ફૂટ ઊંચું છે. આખા મંદિરના શિખરને ૩૫૮ સુવર્ણ કળશથી મઢવામાં આવ્યું છે. અત્યારે મંદિરનું આખું શિખર સોનાથી મઢવાનું કાર્ય પૂર્ણતાના આરે છે, જે તેને ભારતના સૌથી ભવ્ય સુવર્ણ મંદિરોમાંનું એક બનાવે છે.
- ચાચર ચોક: મંદિરની આગળ આવેલા વિશાળ ચોકને “ચાચર ચોક” કહેવામાં આવે છે. નવરાત્રી દરમિયાન અહીં ગરબાની રમઝટ જામે છે. “માડી તારા મંદિરીયામાં ઘંટા રવ વાગે, ચાચરના ચોકમાં ગરબાની રમઝટ લાગે” જેવા ગરબાઓ અહીંની જ ઓળખ છે.
૫. માનસરોવર અને કુંભેશ્વર મહાદેવ
અંબાજી મંદિરની નજીક જ એક પવિત્ર જળકુંડ આવેલો છે જેને માનસરોવર કહેવાય છે.
- શ્રદ્ધાળુઓ માતાજીના દર્શન કરતા પહેલા આ કુંડમાં સ્નાન કરે છે.
- આ સરોવરની બંને બાજુ બે પ્રાચીન મંદિરો છે: એક અજયેશ્વર મહાદેવ અને બીજું કુંભેશ્વર મહાદેવ.
- એવું કહેવાય છે કે અંબાજીના દર્શનનું પૂર્ણ ફળ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે ભક્ત માનસરોવરમાં સ્નાન કરી, મહાદેવના દર્શન કરી પછી ચાચર ચોકમાં પ્રવેશે.
૬. મેળા, ઉત્સવો અને પદયાત્રાનો પ્રવાહ
અંબાજી માત્ર એક ભૌગોલિક સ્થાન નથી, પરંતુ તે ગુજરાતીઓના હૃદયનો ધબકાર છે. અહીં આખું વર્ષ ઉત્સવો ચાલતા રહે છે.
- ભાદરવી પૂનમનો મહામેળો: અંબાજીમાં ભાદરવી પૂનમનો મેળો એ ગુજરાતનો સૌથી મોટો મેળો છે. ભાદરવા સુદ એકમથી પૂનમ સુધી લાખો લોકો પગપાળા (પદયાત્રા) કરીને અંબાજી પહોંચે છે. “બોલ માડી અંબે, જય જય અંબે” ના નાદથી સમગ્ર ગુજરાતના રસ્તાઓ ગુંજી ઉઠે છે. સંઘો ધજાઓ લઈને, ડીજે અને રાસ-ગરબાની રમઝટ સાથે ચાલીને આવે છે.
- પોષ સુદ પૂનમ (માતાજીનો પ્રાગટ્યોત્સવ): પોષ મહિનાની પૂનમને અંબાજી માતાના પ્રાગટ્ય દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે મંદિરમાં મહાયજ્ઞ થાય છે અને માતાજીને અન્નકૂટ ધરાવવામાં આવે છે. આ દિવસે હાથી પર માતાજીની ભવ્ય શોભાયાત્રા પણ કાઢવામાં આવે છે.
- નવરાત્રી અને દિવાળી: આસો નવરાત્રીના નવ દિવસ ચાચર ચોકમાં પરંપરાગત ગરબા થાય છે. દિવાળીના દિવસે ચોપડા પૂજન અને બેસતા વર્ષે નવો શણગાર અને અન્નકૂટ દર્શન માટે લાખોની ભીડ ઉમટે છે.
૭. આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ
અંબાજી શક્તિપીઠનો પ્રભાવ માત્ર ધાર્મિક પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે એક મોટું સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર પણ બની ગયું છે.
- અન્નક્ષેત્ર: અંબાજીમાં ચાલતા અન્નક્ષેત્રો દરરોજ હજારો લોકોને વિનામૂલ્યે શુદ્ધ અને સાત્વિક ભોજન પૂરું પાડે છે.
- મોહનથાળનો પ્રસાદ: અંબાજીની ઓળખ તેનો “મોહનથાળ” નો પ્રસાદ છે. શુદ્ધ ઘીમાં બનેલો આ પ્રસાદ ભક્તો માટે અમૃત સમાન છે. તાજેતરમાં પ્રસાદના સ્વરૂપને લઈને થયેલા વિવાદે સાબિત કરી દીધું કે લાખો ભક્તોની આસ્થા આ મોહનથાળ સાથે કેટલી ઊંડી જોડાયેલી છે.
- આદિવાસી સંસ્કૃતિનું સંગમ: આરાસુરનો આ વિસ્તાર આદિવાસી પટ્ટો છે. સ્થાનિક આદિવાસીઓ માટે અંબાજી માતા કુળદેવી સમાન છે. તેમના પરંપરાગત નૃત્યો અને ભક્તિભાવ અહીંના મેળાઓમાં અનોખો રંગ ઉમેરે છે.
નિષ્કર્ષ
અંબાજી શક્તિપીઠ, તેનો ગબ્બર ગોખ અને અદ્રશ્ય છતાં અત્યંત પ્રભાવશાળી એવું શ્રી વિસાયંત્ર એ દર્શાવે છે કે ઈશ્વર નિરાકાર હોવા છતાં ભક્તના ભાવથી સાકાર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. આંખે પાટા બાંધીને થતી પૂજા આપણને શીખવે છે કે ખરી શ્રદ્ધા આંખોની નહીં, પણ હૃદયની મોહતાજ છે. ગબ્બરની ટોચ પર પ્રજ્વલિત અખંડ જ્યોત સદીઓથી મનુષ્ય જાતિને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ દોરી રહી છે. અંબાજી માત્ર પથ્થરનું મંદિર નથી, પરંતુ લાખો લોકોની આશા, શ્રદ્ધા અને અતૂટ વિશ્વાસનું જાગૃત શક્તિપીઠ છે.
