ઉત્તરાયણ: ઇતિહાસ, પરંપરા અને માનવીય સંવેદનાનો મહાપર્વ

ભારત દેશ એ ઉત્સવોની ભૂમિ છે, જ્યાં દરેક ઋતુ અને દરેક ખગોળીય પરિવર્તનને એક ઉત્સવ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ તમામ ઉત્સવોમાં ‘ઉત્તરાયણ’ અથવા ‘મકરસંક્રાંતિ’નું સ્થાન અજોડ છે. ખાસ કરીને ગુજરાત માટે તો ઉત્તરાયણ એ માત્ર એક તહેવાર નથી, પણ એક લાગણી છે, એક જીવંત સંસ્કૃતિ છે. આ પર્વ પ્રકૃતિ, ધર્મ, વિજ્ઞાન અને સામાજિક એકતાનો અદભૂત સંગમ છે.

ઉત્તરાયણ: ઇતિહાસ, પરંપરા Video

૧. ઉત્તરાયણનો અર્થ અને ખગોળીય મહત્વ

‘ઉત્તરાયણ’ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: ‘ઉત્તર’ અને ‘અયન’. જેનો અર્થ થાય છે ‘સૂર્યનું ઉત્તર દિશા તરફનું ગમન’. ખગોળીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ભ્રમણ કરે છે ત્યારે વર્ષમાં બે વાર સૂર્યની સ્થિતિમાં પરિવર્તન આવે છે. જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેને ‘મકરસંક્રાંતિ’ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસથી દિવસ લાંબો થવાની અને રાત ટૂંકી થવાની શરૂઆત થાય છે.

શિયાળાની કડકડતી ઠંડી પછી સૂર્યનારાયણના પ્રખર તેજનો અનુભવ થવા લાગે છે. વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ આ સમયગાળો પૃથ્વી પર ઉર્જાના નવા સ્ત્રોતનો ઉદય માનવામાં આવે છે. સૂર્ય એ પૃથ્વી પરના તમામ જીવો માટે ઉર્જાનું મૂળ કેન્દ્ર છે, અને તેનું ઉત્તર તરફનું પ્રયાણ એ નવી આશા અને ચૈતન્યનું પ્રતીક છે.

૨. પૌરાણિક અને વૈદિક સંદર્ભ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉત્તરાયણનું ધાર્મિક મહત્વ અપરંપાર છે. પુરાણો અનુસાર, દેવતાઓનો એક દિવસ એટલે મનુષ્યોના છ મહિના (ઉત્તરાયણ) અને દેવતાઓની એક રાત્રિ એટલે દક્ષિણાયનના છ મહિના. આમ, ઉત્તરાયણ એ દેવતાઓનો દિવસ માનવામાં આવે છે, જે અત્યંત શુભ છે.

મહાભારતના યુદ્ધમાં ભીષ્મ પિતામહે જ્યારે ઈચ્છામૃત્યુનું વરદાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું, ત્યારે તેઓ અર્જુનની શરશૈયા પર સૂતા હતા. તેમણે પોતાના દેહનો ત્યાગ કરવા માટે સૂર્યના ઉત્તરાયણ થવાની રાહ જોઈ હતી. માન્યતા છે કે ઉત્તરાયણમાં દેહત્યાગ કરનાર આત્માને મોક્ષ મળે છે અને તેને પુનર્જન્મના ચક્રમાંથી મુક્તિ મળે છે. આ ઘટના ઉત્તરાયણની પવિત્રતા અને આધ્યાત્મિક શક્તિને સિદ્ધ કરે છે.

૩. ખેતી અને ઋતુચક્ર સાથેનો સંબંધ

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે, અને આપણા મોટાભાગના તહેવારો ખેતી સાથે જોડાયેલા છે. ઉત્તરાયણ એ શિયાળુ પાકની લણણીનો સમય હોય છે. ખેડૂત આખા વર્ષની મહેનત પછી જ્યારે ખેતરોમાં લહેરાતો પાક જુએ છે, ત્યારે તેનો આનંદ છલકાઈ ઉઠે છે. આ આનંદને તે ઈશ્વર પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા તરીકે ઉજવે છે.

આ ઋતુમાં તલ અને ગોળ ખાવાનું વિશેષ મહત્વ છે. આયુર્વેદ મુજબ, શિયાળાની ઠંડીમાં શરીરને ગરમીની જરૂર હોય છે, જે તલ અને ગોળ પૂરી પાડે છે. ગુજરાતમાં ઘરે-ઘરે તલના લાડુ, સીંગની ચિક્કી અને મમરાના લાડુ બનાવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, ‘ઊંધિયું’ અને ‘જલેબી’ એ તો ઉત્તરાયણની ખાસ ઓળખ છે. ખેતરમાં તાજા શાકભાજી (પાપડી, રતાળુ, બટાકા) નો ઉપયોગ કરીને જે ઊંધિયું બને છે, તે સાચા અર્થમાં ‘પ્રકૃતિનો પ્રસાદ’ છે.

૪. ગુજરાતમાં પતંગોત્સવની પરંપરા

ઉત્તરાયણનું નામ લેતા જ આકાશમાં લહેરાતા રંગબેરંગી પતંગો નજર સામે આવે છે. પતંગ ઉડાડવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. કહેવાય છે કે પ્રાચીન કાળમાં રાજા-મહારાજાઓ પોતાના મનોરંજન માટે પતંગ ઉડાડતા. નવાબોના સમયમાં પતંગબાજી એ કળા ગણાતી. કાળક્રમે આ શોખ સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચ્યો અને આજે તે લોકતહેવાર બની ગયો છે.

ગુજરાત, ખાસ કરીને અમદાવાદ, સુરત, અને વડોદરા જેવા શહેરોમાં ઉત્તરાયણની પૂર્વતૈયારીઓ મહિનાઓ અગાઉ શરૂ થઈ જાય છે. પતંગો બનાવવી, માંજો (દોરી) ઘસવો, ફિરકીઓ ભરવી – આ બધું જ એક ગૃહઉદ્યોગ જેવું લાગે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવને કારણે આજે ગુજરાતના પતંગો અને પતંગબાજોની ખ્યાતિ વિશ્વભરમાં ફેલાઈ છે.

૫. સામાજિક એકતા અને ધાબા-સંસ્કૃતિ

ઉત્તરાયણ એ સામાજિક સમરસતાનો તહેવાર છે. આ દિવસે આખું ગુજરાત ધાબા (ટેરેસ) પર હોય છે. સવારથી જ આકાશમાં “કાઈ પો છે” અને “એ લપેટ” ના નાદ ગુંજવા લાગે છે. ધાબા પર પડોશીઓ, મિત્રો અને સંબંધીઓ એકઠા થાય છે. અહીં કોઈ ઊંચ-નીચ નથી હોતી, કોઈ અમીર-ગરીબ નથી હોતું. જેની પતંગ કપાય તે અને જે કાપે તે, બંને હસી-ખુશીથી આ તહેવાર માણે છે.

ધાબા પર વાગતા મ્યુઝિક સિસ્ટમ્સ, ચીકીની આપ-લે અને સાથે મળીને જમવાનો આનંદ – આ બધું જ લોકોના હૃદયને જોડે છે. ડિજિટલ યુગમાં જ્યારે માણસ મોબાઈલમાં કેદ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે ઉત્તરાયણ એક એવો દિવસ છે જે લોકોને છત પર લાવીને સામૂહિક આનંદ આપે છે.

૬. આધુનિક પડકારો અને આપણી જવાબદારી

જેમ સિક્કાની બે બાજુ હોય છે, તેમ ઉત્તરાયણની હર્ષોલ્લાસ સાથે કેટલીક ગંભીર સમસ્યાઓ પણ જોડાયેલી છે. આધુનિકતાના નામે આપણે કેટલીક એવી ભૂલો કરી રહ્યા છીએ જે પર્યાવરણ અને જીવસૃષ્ટિ માટે ખતરનાક છે.

• ચાઇનીઝ દોરીનું દૂષણ: સિન્થેટિક અને કાચના પાયાવાળી (ચાઇનીઝ) દોરી માનવીઓ અને પક્ષીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થાય છે. આ દોરી લાંબો સમય નષ્ટ થતી નથી અને તેનાથી ગળા કપાવાની કે પક્ષીઓની પાંખો કપાવાની અસંખ્ય ઘટનાઓ બને છે.
• મૂંગા પક્ષીઓની વેદના: આકાશમાં જ્યારે હજારો પતંગો ઉડતા હોય, ત્યારે આકાશના અસલી માલિકો – પક્ષીઓ – અસુરક્ષિત બની જાય છે. પતંગની દોરીમાં ફસાઈને અનેક પક્ષીઓ મૃત્યુ પામે છે.
• સુરક્ષા અને અકસ્માત: પતંગ પકડવાની લ્હાયમાં બાળકો રસ્તા પર દોડે છે કે ધાબા પરથી પડી જાય છે, જે ખૂબ જ દુઃખદ છે.

૭. સંવેદનશીલ ઉત્તરાયણ: એક નવો સંકલ્પ

આજે જરૂર છે કે આપણે ઉત્તરાયણને ‘સંવેદનશીલ ઉત્તરાયણ’ તરીકે ઉજવીએ. વિકાસ અને આનંદ એ ત્યારે જ સાર્થક ગણાય જ્યારે તેમાં બીજાને પીડા ન હોય. આપણે કેટલાક સંકલ્પો લેવાની જરૂર છે:

1. સલામત દોરી: ક્યારેય ચાઇનીઝ કે નાયલોન દોરીનો ઉપયોગ ન કરવો. સૂતરની સાદી દોરીથી પણ પતંગ મજાથી ઉડાવી શકાય છે.
2. પક્ષીઓની સંભાળ: સવારે વહેલા અને સાંજે સૂર્યાસ્ત પછી (જ્યારે પક્ષીઓ આકાશમાં વધુ હોય છે) ત્યારે પતંગ ન ઉડાવવી. જો કોઈ પક્ષી ઘાયલ દેખાય, તો તરત જ હેલ્પલાઈન કે ‘કરુણા અભિયાન’ નો સંપર્ક કરવો.
3. દાન અને સેવા: ઉત્તરાયણ એ દાનનો મહિમા ધરાવતો પર્વ છે. ગરીબોને અનાજ, વસ્ત્ર કે તલ-ગોળનું દાન કરવું એ સાચું પુણ્ય છે.
4. પર્યાવરણની જાળવણી: ઉત્તરાયણ પછી રસ્તા પર કે ઝાડ પર ફસાયેલા પતંગો અને દોરીઓને સાવચેતીપૂર્વક હટાવવા જોઈએ જેથી તે ભવિષ્યમાં કોઈને નુકસાન ન કરે.

૮. જીવનનું દર્શન: પતંગ અને દોર

ઉત્તરાયણનો પતંગ આપણને જીવનનું મોટું દર્શન સમજાવે છે. પતંગ એટલે આપણી આકાંક્ષાઓ, આપણા સપના. અને દોર એટલે આપણા સંસ્કાર, આપણી શિસ્ત. પતંગને આકાશમાં ઊંચે લઈ જવા માટે જેમ થોડીક ઢીલ અને થોડીક ખેંચની જરૂર પડે છે, તેમ જીવનમાં પણ સંતુલન જરૂરી છે.

જો દોર મજબૂત હોય તો જ પતંગ ઊંચાઈ સર કરી શકે છે. તેવી જ રીતે, જો આપણા સંબંધોની દોર મજબૂત હશે, તો જ આપણો સમાજ પ્રગતિના શિખરો સર કરી શકશે. બીજાની પતંગ કાપવામાં જે આનંદ છે, તેના કરતા પોતાની પતંગને બીજાના સાથ-સહકારથી વધુ ઊંચે લઈ જવામાં સાચી સાર્થકતા છે.

ઉપસંહાર

નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે ઉત્તરાયણ એ માત્ર પતંગો ઉડાડવાનો કે ઉંધીયુ-જલેબી ખાવાનો તહેવાર નથી. તે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી બનવાનો, પ્રકૃતિ સાથે નાતો જોડવાનો અને માનવતાના મૂલ્યોને આકાશ જેવી ઊંચાઈ આપવાનો પર્વ છે.

આ વર્ષે જ્યારે આપણે ધાબા પર પતંગ ઉડાવીએ, ત્યારે યાદ રાખીએ કે આપણા આનંદના રંગો કોઈના લોહીથી ન રંગાય. આકાશમાં ઉડતો પતંગ એ આપણા મુક્ત મનનું પ્રતીક બને અને નીચે રહેલી આપણી જવાબદારી એ આપણી સંસ્કારિતાનું પ્રતીક બને. આવો, આપણે સૌ સાથે મળીને એવી રીતે ઉત્તરાયણ ઉજવીએ કે જેમાં આકાશ પણ મલકાય અને પૃથ્વી પરના તમામ જીવો પણ સુરક્ષિત રહે.

“આનંદ સાથે જવાબદારી, ઉત્સવ સાથે સંવેદના – એ જ સાચી ઉત્તરાયણ.”