વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડર: એક તુલનાત્મક અભ્યાસ
વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડર: એક તુલનાત્મક અભ્યાસ અને સંપૂર્ણ માહિતી
સમયની ગણતરી એ માનવ સભ્યતાના ઈતિહાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહ્યો છે. વિશ્વભરમાં અલગ-અલગ સંસ્કૃતિઓએ પોતાની ભૌગોલિક અને ખગોળીય સમજ મુજબ કેલેન્ડર (પંચાંગ) બનાવ્યા છે. ભારતમાં ખાસ કરીને ગુજરાતમાં, આપણે બે પ્રકારના કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કરીએ છીએ: એક આપણું પરંપરાગત ‘વિક્રમ સંવત’ અને બીજું સત્તાવાર કામકાજ માટે વપરાતું ‘અંગ્રેજી કેલેન્ડર’ (ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર).
આ લેખમાં આપણે આ બંને કેલેન્ડર વચ્ચેના મૂળભૂત તફાવતો, તેમનો ઇતિહાસ, ગણતરીની પદ્ધતિ અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડર: એક તુલનાત્મક અભ્યાસ Video
૧. પ્રસ્તાવના: બે કેલેન્ડર, બે અલગ દ્રષ્ટિકોણ
જ્યારે આપણે તારીખ જોઈએ છીએ ત્યારે આપણે અંગ્રેજી તારીખ (દા.ત., ૧ જાન્યુઆરી) જોઈએ છીએ, પરંતુ જ્યારે આપણે દિવાળી, જન્માષ્ટમી કે નવરાત્રી જેવા તહેવારો ઉજવીએ છીએ ત્યારે આપણે ‘તિથિ’ (દા.ત., કારતક સુદ એકમ) જોઈએ છીએ. આ જ મુખ્ય તફાવત છે. અંગ્રેજી કેલેન્ડર સૂર્ય પર આધારિત છે, જ્યારે વિક્રમ સંવત ચંદ્ર અને સૂર્ય બંનેની ગતિ (લ્યુનિ-સોલર) પર આધારિત છે. ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવતનું વિશેષ મહત્વ છે કારણ કે આપણું નવું વર્ષ (બેસતું વર્ષ) દિવાળી પછી તરત જ શરૂ થાય છે.
૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ (History and Origin)
વિક્રમ સંવતનો ઇતિહાસ:
વિક્રમ સંવત એ ભારતીય ઉપખંડનું સૌથી પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક કેલેન્ડર છે. તેની શરૂઆત ઈ.સ. પૂર્વે ૫૭ (57 BC) માં થઈ હતી. ઇતિહાસકારો મુજબ, ઉજ્જૈનના પ્રતાપી રાજા વિક્રમાદિત્યે શકો (શક ક્ષત્રપો) પર વિજય મેળવ્યો હતો. આ વિજયની યાદમાં અને પ્રજાને દેવામુક્ત કરવાના માનમાં તેમણે એક નવું સંવત શરૂ કર્યું, જે ‘વિક્રમ સંવત’ તરીકે ઓળખાયું.
ગુજરાતમાં સોલંકી કાળ અને તે પહેલાંના સમયથી વિક્રમ સંવત પ્રચલિત છે. ગુજરાતમાં વ્યાપારી વર્ગનું પ્રભુત્વ હોવાથી, નવા હિસાબી વર્ષની શરૂઆત દિવાળી પછીના દિવસથી (કારતક સુદ એકમ) કરવામાં આવે છે, તેથી ગુજરાતી વિક્રમ સંવત ‘કારતક’ મહિનાથી શરૂ થાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં તે ‘ચૈત્ર’ મહિનાથી શરૂ થાય છે.
અંગ્રેજી (ગ્રેગોરિયન) કેલેન્ડરનો ઇતિહાસ:
આજે આપણે જે અંગ્રેજી કેલેન્ડર વાપરીએ છીએ તેને ‘ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર‘ કહેવાય છે. તેની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૫૮૨ માં પોપ ગ્રેગરી ૧૩મા (Pope Gregory XIII) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે પહેલાં જુલિયન કેલેન્ડર અમલમાં હતું, જેમાં કેટલીક ખામીઓ હતી. આ કેલેન્ડર ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મવર્ષને આધાર માનીને (AD – Anno Domini) ચાલે છે. તે સંપૂર્ણપણે પૃથ્વીના સૂર્યની આસપાસના પરિભ્રમણ પર આધારિત છે.
૩. રચના અને ગણતરીમાં તફાવત (Structural Difference)
આ બંને કેલેન્ડરની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સાવ અલગ છે, જે નીચે મુજબ છે:
(A) સૂર્ય વિરુદ્ધ ચંદ્ર (Solar vs. Luni-Solar)
- અંગ્રેજી કેલેન્ડર (Solar): આ પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ જે એક ચક્કર પૂરું કરે છે તેના પર આધારિત છે. પૃથ્વીને સૂર્યની પરિક્રમા કરતા આશરે ૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાક લાગે છે. તેથી, અંગ્રેજી વર્ષ ૩૬૫ દિવસનું હોય છે અને વધારાના ૬ કલાકને સરભર કરવા દર ૪ વર્ષે ‘લીપ યર’ (૩૬૬ દિવસ) આવે છે.
- વિક્રમ સંવત (Luni-Solar): આ કેલેન્ડર ચંદ્રની કળાઓ પર આધારિત છે. ચંદ્રને પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા આશરે ૨૯.૫ દિવસ લાગે છે. તેથી વિક્રમ સંવતનું એક વર્ષ ૩૫૪ દિવસનું હોય છે. સૂર્ય વર્ષ (૩૬૫ દિવસ) અને ચંદ્ર વર્ષ (૩૫૪ દિવસ) વચ્ચે ૧૧ દિવસનો તફાવત પડે છે. આ તફાવતને દૂર કરવા માટે દર ૩ વર્ષે એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે, જેને આપણે ‘અધિક માસ’ કે ‘પુરુષોત્તમ માસ’ કહીએ છીએ.
(B) તારીખ વિરુદ્ધ તિથિ (Date vs. Tithi)
- તારીખ: અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં દિવસ ૨૪ કલાકનો નિશ્ચિત હોય છે (મધરાતથી મધરાત). તારીખ બદલાવાનો સમય ફિક્સ છે (રાત્રે ૧૨ વાગ્યે).
- તિથિ: વિક્રમ સંવતમાં ‘તિથિ’ હોય છે. તિથિ સૂર્ય અને ચંદ્રના કોણીય અંતર પર આધારિત છે. તેથી તિથિ ક્યારેક ૨૪ કલાકથી નાની હોઈ શકે તો ક્યારેક મોટી પણ હોઈ શકે. કોઈ વાર એક જ તિથિ બે દિવસ ચાલે (વૃદ્ધિ તિથિ) અથવા કોઈ વાર એક તિથિનો ક્ષય પણ થાય. તિથિ સૂર્યોદયના આધારે ગણાય છે.
(C) પક્ષ (Fortnights)
અંગ્રેજી મહિનામાં કોઈ ભાગ હોતા નથી, સીધા ૧ થી ૩૦/૩૧ દિવસ હોય છે. જ્યારે વિક્રમ સંવતમાં દરેક મહિનો બે પખવાડિયા (પક્ષ) માં વહેંચાયેલો છે:
૧. શુક્લ પક્ષ (સુદ): અમાસથી પૂનમ સુધીનો સમય (ચંદ્રની કળા વધે છે).
૨. કૃષ્ણ પક્ષ (વદ): પૂનમથી અમાસ સુધીનો સમય (ચંદ્રની કળા ઘટે છે).
ગુજરાતી કેલેન્ડર ‘અમાંત’ (Amanta) પદ્ધતિને અનુસરે છે, એટલે કે મહિનો અમાસના દિવસે પૂરો થાય છે.
૪. મહિનાઓની તુલના (Comparison of Months)
ગુજરાતી વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડરના મહિનાઓ એકબીજા સાથે સીધા બંધબેસતા નથી, કારણ કે ગુજરાતી મહિનો સામાન્ય રીતે અંગ્રેજી મહિનાની મધ્યમાં શરૂ થાય છે.
| ક્રમ | ગુજરાતી મહિનો (વિક્રમ સંવત) | અંગ્રેજી મહિનાનો સમયગાળો (અંદાજિત) | ઋતુ (ભારતીય) |
| ૧ | કારતક | ઓક્ટોબર – નવેમ્બર | શરદ / હેમંત |
| ૨ | માગશર | નવેમ્બર – ડિસેમ્બર | હેમંત |
| ૩ | પોષ | ડિસેમ્બર – જાન્યુઆરી | શિશિર (શિયાળો) |
| ૪ | મહા | જાન્યુઆરી – ફેબ્રુઆરી | શિશિર |
| ૫ | ફાગણ | ફેબ્રુઆરી – માર્ચ | વસંત |
| ૬ | ચૈત્ર | માર્ચ – એપ્રિલ | વસંત |
| ૭ | વૈશાખ | એપ્રિલ – મે | ગ્રીષ્મ (ઉનાળો) |
| ૮ | જેઠ | મે – જૂન | ગ્રીષ્મ |
| ૯ | અષાઢ | જૂન – જુલાઈ | વર્ષા (ચોમાસું) |
| ૧૦ | શ્રાવણ | જુલાઈ – ઓગસ્ટ | વર્ષા |
| ૧૧ | ભાદરવો | ઓગસ્ટ – સપ્ટેમ્બર | શરદ |
| ૧૨ | આસો | સપ્ટેમ્બર – ઓક્ટોબર | શરદ |
નોંધ: ગુજરાતી વર્ષનો છેલ્લો દિવસ એટલે દિવાળી (આસો વદ અમાસ) અને પહેલો દિવસ એટલે બેસતું વર્ષ (કારતક સુદ એકમ).
૫. વર્ષની ગણતરી અને રૂપાંતર (Calculation and Conversion)
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ થાય કે અંગ્રેજી વર્ષમાંથી વિક્રમ સંવત કેવી રીતે શોધવું?
વિક્રમ સંવત અંગ્રેજી વર્ષ કરતાં ૫૬ કે ૫૭ વર્ષ આગળ ચાલે છે.
સરળ સૂત્ર:
વિક્રમ સંવત = અંગ્રેજી વર્ષ (AD) + ૫૬ અથવા ૫૭
ક્યારે ૫૬ અને ક્યારે ૫૭ ઉમેરવા?
ગુજરાતી નવું વર્ષ દિવાળી પછી (ઓક્ટોબર/નવેમ્બરમાં) શરૂ થાય છે.
- જાન્યુઆરીથી દિવાળી સુધી: જો તમે હાલના અંગ્રેજી વર્ષમાં દિવાળી પહેલાના સમયની વાત કરો છો, તો ૫૭ ઉમેરવા પડે. (કારણ કે વિક્રમ સંવતનું વર્ષ બદલાઈ ચૂક્યું હોય છે પણ અંગ્રેજી વર્ષ હજુ જૂનું જ હોય છે).
- દિવાળી પછીથી ડિસેમ્બર સુધી: દિવાળી પછી ગુજરાતી વર્ષ બદલાઈ જાય છે, તેથી ત્યારે તફાવત ૫૭ વર્ષનો થઈ જાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે (વર્ષ ૨૦૨૫ માટે):
- ધારો કે આજે જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ છે. હજુ ગુજરાતી દિવાળી આવી નથી. તો: ૨૦૨૫ + ૫૬ = વિક્રમ સંવત ૨૦૮૧.
- જ્યારે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર ૨૦૨૫માં દિવાળી જશે અને બેસતું વર્ષ આવશે, ત્યારે: ૨૦૨૫ + ૫૭ = વિક્રમ સંવત ૨૦૮૨ શરૂ થશે.
આમ, વિક્રમ સંવત અંગ્રેજી કેલેન્ડર કરતા હંમેશા આગળ હોય છે.
૬. તહેવારો અને સંસ્કૃતિમાં મહત્વ
વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડર બંનેના ઉપયોગમાં જમીન-આસમાનનો ફેર છે.
૧. ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રસંગો:
હિન્દુ ધર્મના તમામ તહેવારો વિક્રમ સંવત (તિથિ) મુજબ ઉજવાય છે.
- દિવાળી: આસો વદ અમાસ.
- હોળી: ફાગણ સુદ પૂનમ.
- જન્માષ્ટમી: શ્રાવણ વદ આઠમ.
- મકરસંક્રાંતિ (ઉતરાયણ): આ એકમાત્ર મોટો તહેવાર છે જે અંગ્રેજી તારીખ (૧૪ જાન્યુઆરી) મુજબ આવે છે, કારણ કે તે સૂર્યની ગતિ (મકર રાશિમાં પ્રવેશ) પર આધારિત છે. બાકી બધા તહેવારો ચંદ્રની ગતિ (તિથિ) મુજબ આવે છે, તેથી અંગ્રેજી કેલેન્ડરમાં તેમની તારીખો દર વર્ષે બદલાતી રહે છે.
૨. શુભ મુહૂર્ત અને જ્યોતિષ:
લગ્ન, વાસ્તુ, નામકરણ કે ખાતમુહૂર્ત જેવા શુભ પ્રસંગો માટે અંગ્રેજી તારીખ જોવાતી નથી. તેના માટે ચોઘડિયાં, તિથિ અને નક્ષત્ર જોવાય છે જે વિક્રમ સંવત પંચાંગમાં જ મળે છે. દા.ત., ‘વણજોયું મુહૂર્ત’ જેવી વિગતો વિક્રમ સંવત પર આધારિત છે.
૩. વ્યાપારી મહત્વ (Chopda Pujan):
ગુજરાતી વેપારીઓ માટે વિક્રમ સંવતનું વિશેષ મહત્વ છે. દિવાળીના દિવસે ‘ચોપડા પૂજન’ થાય છે અને જૂના હિસાબો પૂરા થાય છે. કારતક સુદ એકમથી વેપારીઓનું નવું નાણાકીય વર્ષ શરૂ થાય છે. ભલે સરકાર માટે માર્ચ-એપ્રિલ નાણાકીય વર્ષ હોય, પણ પરંપરાગત ગુજરાતી પેઢીઓ વિક્રમ સંવતને જ માને છે.
૭. અધિક માસ અને ક્ષય માસનું વિજ્ઞાન
વિક્રમ સંવતની સૌથી રસપ્રદ બાબત ‘અધિક માસ’ છે. આપણે જોયું કે ચંદ્ર વર્ષ ૩૫૪ દિવસનું છે અને સૂર્ય વર્ષ ૩૬૫ દિવસનું છે. દર વર્ષે ૧૧ દિવસનો ખાડો પડે છે.
- ૩ વર્ષમાં આ ખાડો ૩૩ દિવસનો (લગભગ ૧ મહિનાનો) થઈ જાય છે.
- ઋતુઓ અને તહેવારોને યોગ્ય સમયે જાળવી રાખવા માટે, જ્યોતિષશાસ્ત્રીઓ દર ૩ વર્ષે (ચોક્કસ ગણતરી મુજબ ૩૨ મહિના અને ૧૬ દિવસે) એક વધારાનો મહિનો ઉમેરે છે.
- આ વધારાના મહિનાને ‘અધિક માસ’ કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં જેમ લીપ યરમાં એક દિવસ ઉમેરાય છે, તેમ અહીં આખો મહિનો ઉમેરાય છે.
ક્ષય માસ:
ક્યારેક અત્યંત દુર્લભ ખગોળીય ઘટના બને છે જ્યારે સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિને કારણે એક જ મહિનામાં બે સંક્રાંતિ આવે છે, ત્યારે કોઈ મહિનો લુપ્ત પણ થઈ શકે છે અથવા બે મહિના ભેગા થઈ શકે છે, જેને ‘ક્ષય માસ’ કહેવાય છે (આ ઘટના ૧૪૦ કે ૧૯૦ વર્ષે એકાદ વાર બને છે).
૮. ગુજરાતી જીવનશૈલીમાં વિક્રમ સંવતનું સ્થાન
આધુનિક યુગમાં આપણે ઓફિસના કામ માટે, બેંક માટે અને સ્કૂલ માટે અંગ્રેજી કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, પરંતુ આપણું સાંસ્કૃતિક જીવન આજે પણ વિક્રમ સંવત પર જ ચાલે છે.
- જન્મકુંડળી: બાળક જન્મે ત્યારે તેની કુંડળી વિક્રમ સંવતની તિથિ, વાર અને નક્ષત્ર પરથી બને છે, અંગ્રેજી તારીખ પરથી નહીં.
- શ્રાદ્ધ: આપણા પૂર્વજોની પુણ્યતિથિ પણ વિક્રમ સંવત મુજબ જ સાચવવામાં આવે છે (દા.ત., ભાદરવા મહિનાના શ્રાદ્ધ).
- ખેતી: ખેડૂતો આજે પણ વરસાદના નક્ષત્રો (જેમ કે આદ્રા, પુષ્ય) અને વિક્રમ સંવતના મહિનાઓ પરથી પાકનું આયોજન કરે છે. ‘ભાદરવો ભરપૂર’ જેવી કહેવતો આ કેલેન્ડર સાથે જોડાયેલી છે.
૯. નિષ્કર્ષ (Conclusion)
અંતમાં, વિક્રમ સંવત અને અંગ્રેજી કેલેન્ડર બંનેનું પોતપોતાનું મહત્વ છે. અંગ્રેજી કેલેન્ડર આપણને વિશ્વ સાથે જોડે છે અને વ્યાવહારિક સુવિધા પૂરી પાડે છે, જ્યારે વિક્રમ સંવત આપણને આપણી પરંપરા, ધર્મ અને પ્રકૃતિ સાથે જોડે છે.
વિક્રમ સંવત માત્ર એક તારીખીયું નથી, પણ તે એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે જે સૂર્ય અને ચંદ્ર બંનેની ગતિનો સમન્વય કરે છે. ગુજરાતી તરીકે આપણને ગર્વ હોવો જોઈએ કે આપણે રાજા વિક્રમાદિત્યના આ વારસાને આજ સુધી ‘બેસતા વર્ષ’ તરીકે જીવંત રાખ્યો છે. જ્યાં સુધી દિવાળીના દીવા પ્રગટશે અને શ્રાવણના સોમવાર ઉજવાશે, ત્યાં સુધી વિક્રમ સંવતનું અસ્તિત્વ અકબંધ રહેશે.
