ટંગાલિયા વણાટ: સુરેન્દ્રનગરની લુપ્ત થતી વણાટકળા.
ગુજરાતની ધરતી કળાઓ, સંસ્કૃતિ અને હસ્તકલાથી અત્યંત સમૃદ્ધ છે. કચ્છનું ભરતકામ હોય, પાટણનાં પટોળાં હોય કે જામનગરની બાંધણી—ગુજરાતની દરેક કળાને વિશ્વભરમાં આગવી ઓળખ મળી છે. પરંતુ આ જ ગુજરાતમાં કેટલીક એવી હસ્તકલાઓ પણ શ્વાસ લઈ રહી છે, જેનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો છે, જેની કારીગરી અદભુત છે, છતાં તે સમયના પ્રવાહમાં ક્યાંક વિસરાઈ રહી છે. આવી જ એક અનોખી અને વિશિષ્ટ વણાટકળા એટલે સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની ‘ટંગાલિયા વણાટકળા’.
ટંગાલિયા એ માત્ર એક કાપડ નથી, પરંતુ તે એક સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે. દોરાથી કાપડ પર ઉપસાવવામાં આવતા ‘દાણા’ (બિંદુઓ) આ કળાની સૌથી મોટી ઓળખ છે. ૭૦૦ વર્ષથી વધુ જૂનો ઇતિહાસ ધરાવતી આ વણાટકળા આજે આધુનિક મશીનરી, બદલાતા પહેરવેશ અને આર્થિક પડકારોને કારણે લુપ્ત થવાના આરે ઊભી છે. આ લેખમાં આપણે ટંગાલિયા વણાટનો ઇતિહાસ, તેની વિશિષ્ટતાઓ, વણાટની જટિલ પ્રક્રિયા, કારીગરોની વર્તમાન સ્થિતિ અને તેને બચાવવા માટે થઈ રહેલા પ્રયાસો વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને લોકકથા
ટંગાલિયા વણાટનો ઇતિહાસ આશરે ૭૦૦ વર્ષ જૂનો હોવાનું મનાય છે. આ કળાનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ મુખ્યત્વે સૌરાષ્ટ્રના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ગામડાઓમાં (જેમ કે દેદાંદરા, વસ્તડી, ગોપાલપુર અને ઝીંઝુવાડા) થયો હતો. આ કળા સાથે એક અત્યંત રસપ્રદ લોકકથા જોડાયેલી છે, જે સમાજના બે ભિન્ન વર્ગોના મિલનનું પ્રતીક છે.
ડંગાસિયા સમુદાયનો ઉદ્ભવ
લોકકથા અનુસાર, સદીઓ પહેલાં ભરવાડ (પશુપાલક) સમુદાયના એક યુવાનને વણકર સમુદાયની એક યુવતી સાથે પ્રેમ થઈ ગયો. તે સમયે આંતરજ્ઞાતિય લગ્ન સ્વીકાર્ય ન હતા. તેથી, જ્યારે તેમણે લગ્ન કર્યા ત્યારે બંને સમુદાયોએ તેમને પોતાનામાંથી બહિષ્કૃત કર્યા. આ દંપતીએ એક નવો સમુદાય બનાવ્યો, જે ‘ડંગાસિયા’ તરીકે ઓળખાયો.
ભરવાડ યુવાન પાસે ઘેટાં-બકરાં ચરાવવાનું જ્ઞાન હતું, જેનાથી તેને ઊન મળતું. અને યુવતી પાસે વણાટકામની કળા હતી. આ બંનેના સમન્વયથી એક નવી વણાટકળાનો જન્મ થયો, જેમાં ભરવાડોના ઘેટાંના ઊનનો ઉપયોગ કરીને વણકર શૈલીમાં કાપડ વણવામાં આવ્યું. આ કાપડ પર વિશિષ્ટ પ્રકારની ગાંઠો (દાણા) બનાવવાની શરૂઆત થઈ, જે આગળ જતાં ટંગાલિયા તરીકે પ્રખ્યાત થઈ. આજે પણ ડંગાસિયા સમુદાયના લોકો જ આ ટંગાલિયા વણાટના મુખ્ય કારીગરો છે.
૨. ટંગાલિયા વણાટની આગવી વિશેષતાઓ
ટંગાલિયાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં કાપડની ઉપર કોઈ અલગથી ભરતકામ કે પ્રિન્ટિંગ કરવામાં આવતું નથી, પરંતુ સાળ (Loom) પર કાપડ વણાતું હોય તે જ સમયે વધારાના દોરાઓ (Extra weft) વીંટાળીને ડિઝાઇન ઉપસાવવામાં આવે છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
- દાણા વર્ક (Dana Work): કાપડ પર મોતી જડેલા હોય તેવો આભાસ ઊભો કરતી આ ડિઝાઇનને ‘દાણા વર્ક’ કહેવાય છે. કારીગર વણાટ કરતી વખતે તાણાના દોરા પર રંગીન દોરાને ૪ થી ૫ વાર વીંટાળીને એક નાની ગાંઠ બનાવે છે. આ રીતે સેંકડો ગાંઠો ભેગી થઈને ભૌમિતિક કે પ્રકૃતિ આધારિત ડિઝાઇન બનાવે છે.
- રંગોની પસંદગી: પરંપરાગત ટંગાલિયામાં મુખ્યત્વે કાળા કે ઘેરા રંગના કાપડનો ઉપયોગ થાય છે. કાળા રંગના આધાર પર સફેદ, લાલ (મેરૂન), લીલા અને પીળા રંગના દોરાથી દાણા ઉપસાવવામાં આવે છે, જે અત્યંત આકર્ષક લાગે છે. કાળો રંગ રબારી અને ભરવાડ સમુદાય માટે શુભ માનવામાં આવતો.
- મોટિફ અને ડિઝાઇન: ટંગાલિયામાં મુખ્યત્વે મોર, પોપટ, ઝાડ, કાચબો, ફૂલ-પાન અને વિવિધ ભૌમિતિક આકારો (જેમ કે ત્રિકોણ, ચોરસ) વણવામાં આવે છે. આ તમામ આકારો ગોળાકાર દાણાઓના સંયોજનથી બને છે.
૩. પરંપરાગત વસ્ત્રોના પ્રકાર
ભૂતકાળમાં ટંગાલિયા કાપડનો ઉપયોગ માત્ર પહેરવેશ પૂરતો મર્યાદિત હતો, ખાસ કરીને ભરવાડ અને રબારી સમુદાયની મહિલાઓ માટે. ઉંમર અને દરજ્જા પ્રમાણે અલગ-અલગ પ્રકારના વસ્ત્રો પહેરવામાં આવતા:
- રામરાજ (Ramraj): આ સૌથી ભારે અને જટિલ ડિઝાઇન ધરાવતું વસ્ત્ર છે. તેમાં કાળા રંગના ઊન પર લાલ અને સફેદ રંગના દાણાનું ભારે કામ હોય છે. તે મુખ્યત્વે યુવાન અને નવવિવાહિત સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવે છે.
- ધૂંસળું (Dhunslu): આમાં રામરાજ કરતા ઓછું કામ હોય છે. તે આધેડ ઉંમરની સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતું એક પ્રકારનું સ્કર્ટ અથવા ચણિયો છે.
- લોબડી (Lobdi): આ એક પ્રકારની શાલ છે જેને સ્ત્રીઓ માથા પર ઓઢવા માટે વાપરે છે. તેમાં કિનારીઓ પર સુંદર દાણા વર્ક હોય છે.
- ચરમાળિયા (Charmaliya): આ વસ્ત્ર વયસ્ક અથવા વિધવા સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવે છે, જેમાં ડિઝાઇનની માત્રા ખૂબ જ નહિવત હોય છે અથવા માત્ર સાદું કાળું કાપડ હોય છે.
૪. ટંગાલિયાની જટિલ વણાટ પ્રક્રિયા
ટંગાલિયા વણાટ એ અત્યંત ધીમી, ધીરજ માંગી લેતી અને શ્રમદાયક પ્રક્રિયા છે. આમાં મશીનનો નહિ, પણ કારીગરની આંખ, હાથ અને પગના અદભુત સંકલનની જરૂર પડે છે.
પ્રક્રિયાના તબક્કા:
- કાચો માલ તૈયાર કરવો: પહેલાના સમયમાં સ્થાનિક ઘેટાંના ઊનનો જ ઉપયોગ થતો હતો. આજે બજારની માંગ મુજબ કોટન (સુતરાઉ), સિલ્ક અને એક્રેલિક દોરાનો પણ ઉપયોગ થાય છે. દોરાને રંગીને (Dyeing) સૂકવવામાં આવે છે.
- તાણો તૈયાર કરવો (Warping): વણાટ માટે કાપડની લંબાઈ મુજબ દોરાઓને ખેંચીને એક સમાંતર ગોઠવવામાં આવે છે, જેને ‘તાણો’ કહેવાય છે. તાણાને સાળ (Loom) પર ચડાવવામાં આવે છે.
- પિટ લૂમ (Pit Loom) નો ઉપયોગ: ટંગાલિયાનું વણાટ પરંપરાગત પિટ લૂમ (ખાડાવાળી સાળ) પર થાય છે. કારીગર ખાડામાં પગ રાખીને બેસે છે અને પગના પેડલ દ્વારા તાણાના દોરાઓને ઉપર-નીચે કરે છે.
- વણાટ અને દાણા વર્ક: કાપડ વણવાની સાથે સાથે કારીગર હાથમાં અલગ રંગનો દોરો રાખે છે. ડિઝાઇન મુજબ, તે તાણાના થોડા દોરા ઉઠાવીને તેની આસપાસ રંગીન દોરાને હાથથી વીંટાળે છે (ગાંઠ મારે છે) અને વધારાનો દોરો કાપી નાખે છે. આમ એક-એક દાણો હાથથી બનાવવામાં આવે છે.
- કાપડ પૂરું કરવું: એક શાલ કે સાડી પૂરી કરવામાં ડીઝાઈનની જટિલતા મુજબ ૪ થી ૧૫ દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે છે.
આ આખી પ્રક્રિયામાં કોઈ ગ્રાફ કે છાપેલ કાગળનો ઉપયોગ થતો નથી. કારીગર આખી ડિઝાઇન પોતાના મગજમાં રાખે છે અને સીધી સાળ પર ઉતારે છે, જે તેમની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને કળા પ્રત્યેની નિષ્ઠા દર્શાવે છે.
૫. લુપ્ત થવાના આરે શા માટે? (પડકારો)
આટલી સમૃદ્ધ કળા હોવા છતાં, આજે ટંગાલિયા વણાટ લુપ્ત થવાના ભયનો સામનો કરી રહી છે. અમુક દાયકાઓ પહેલા જયાં હજારો પરિવારો આ કામ કરતા હતા, ત્યાં આજે માત્ર ૬૦ થી ૭૦ પરિવારો જ આ કળા જાળવી રહ્યા છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- આર્થિક વળતરનો અભાવ: ટંગાલિયા એ ખૂબ જ મહેનત માંગી લેતું કામ છે. એક શાલ બનાવવામાં અઠવાડિયું લાગે છે, પરંતુ બજારમાં દલાલો અને વચેટિયાઓને કારણે કારીગરોને તેમની મહેનત પ્રમાણે પૂરતું વળતર મળતું નથી. દિવસના અંતે ધીરજપૂર્વક કરેલા કામનું મૂલ્ય સાવ ઓછું અંકાય છે.
- પાવર લૂમ (Power Loom) ની સ્પર્ધા: મશીન પર બનતા સસ્તા કપડાંએ હાથવણાટના કપડાંનું બજાર છીનવી લીધું છે. ગ્રાહકો સસ્તું કાપડ પસંદ કરે છે, જેથી હાથથી બનેલા મોંઘા ટંગાલિયાની માંગ ઘટી ગઈ છે.
- ડુપ્લિકેટ ટંગાલિયા: મશીન પર ટંગાલિયા જેવી જ પ્રિન્ટ કે મશીન-વર્ક કરીને બજારમાં સસ્તા ભાવે વેચવામાં આવે છે. સામાન્ય ગ્રાહક અસલી ‘દાણા વર્ક’ અને મશીનની પ્રિન્ટ વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકતો નથી.
- યુવા પેઢીનો અણગમો: પૂરતા આર્થિક લાભ ન મળવાને કારણે ડંગાસિયા સમુદાયની નવી પેઢી આ કળા શીખવામાં રસ દાખવતી નથી. તેઓ શહેરોમાં નોકરી કરવા અથવા અન્ય વેપાર તરફ વળી રહ્યા છે.
- બદલાતો પહેરવેશ: જે ભરવાડ અને રબારી સમુદાયની સ્ત્રીઓ રોજિંદા જીવનમાં ટંગાલિયાના વસ્ત્રો પહેરતી હતી, તેમણે પણ હવે આધુનિક અને હળવા વજનના સિન્થેટીક કપડાં પહેરવાનું શરૂ કર્યું છે.
૬. પુનર્જીવનના પ્રયાસો (Revival Efforts)
જ્યારે કોઈ કળા લુપ્ત થવાના આરે હોય ત્યારે તેને બચાવવા માટે સમાજ, સરકાર અને સંસ્થાઓએ આગળ આવવું પડે છે. ટંગાલિયાના કિસ્સામાં પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સકારાત્મક પગલાં લેવાયા છે:
ભૌગોલિક દર્શક (GI Tag) ની માન્યતા
વર્ષ ૨૦૦૯માં, ટંગાલિયા વણાટને ભારત સરકાર તરફથી Geographical Indication (GI) Tag એનાયત કરવામાં આવ્યો. આ ટેગ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સુરેન્દ્રનગરના આ ચોક્કસ વિસ્તારની બહાર બનતી કોઈ પણ વસ્તુને ‘ટંગાલિયા’ તરીકે વેચી શકાય નહીં. આનાથી અસલી કારીગરોને કાયદાકીય રક્ષણ મળ્યું અને કળાની વૈશ્વિક ઓળખ ઊભી થઈ.
પ્રોડક્ટ ડાઇવર્સિફિકેશન (ઉત્પાદનોમાં વિવિધતા)
પરંપરાગત રીતે ટંગાલિયા માત્ર જાડા ઊનના સ્કર્ટ કે શાલ પૂરતું મર્યાદિત હતું. પરંતુ ‘Saath’ (સાથ) જેવી વિવિધ NGO અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફેશન ટેકનોલોજી (NIFT) ના ડીઝાઈનરોએ કારીગરો સાથે કામ કરીને તેમને આધુનિક માંગ મુજબના કપડાં બનાવવાની તાલીમ આપી. આજે ટંગાલિયા વર્ક વાળા દુપટ્ટા, સાડી, ડ્રેસ મટિરિયલ, કુર્તી, જેકેટ, બેગ્સ, ફાઈલ ફોલ્ડર અને કુશન કવર (Cushion Covers) બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. વળી, જાડા ઊનને બદલે સોફ્ટ કોટન, મલમલ અને સિલ્કના કાપડ પર પણ દાણા વર્ક કરવામાં આવે છે જેથી તે ઉનાળામાં પણ પહેરી શકાય અને શહેરી ગ્રાહકોને આકર્ષી શકે.
કારીગર મંડળ અને સીધું વેચાણ
હવે કારીગરોએ પોતાના ‘ટંગાલિયા આર્ટિઝન એસોસિએશન’ (Tangaliya Artisan Association) બનાવ્યા છે. તેઓ વચેટિયાઓને દૂર કરીને સીધા જ પ્રદર્શનો (Exhibitions), હસ્તકલા મેળાઓ અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ દ્વારા ગ્રાહકો સુધી પહોંચી રહ્યા છે.
૭. ભવિષ્યની દિશા અને આપણી જવાબદારી
ટંગાલિયા એ માત્ર એક વ્યવસાય નથી, તે ગુજરાતનો વારસો છે. જો ડંગાસિયા સમુદાયના બાકી બચેલા કારીગરો આ કામ છોડી દેશે, તો આ અદભુત કળા કાયમ માટે ઇતિહાસના પાનાઓમાં દફન થઈ જશે.
આ કળાને બચાવવા માટે આપણે શું કરી શકીએ?
- જાગૃતિ અને ખરીદી: એક જાગૃત નાગરિક અને ગ્રાહક તરીકે આપણે સ્થાનિક હસ્તકલાને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. તહેવારો કે લગ્નપ્રસંગોમાં મોંઘા બ્રાન્ડેડ કપડાં ખરીદવાને બદલે અસલ ટંગાલિયા સાડી કે દુપટ્ટો ખરીદવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ.
- યોગ્ય મૂલ્ય ચૂકવવું: જ્યારે કોઈ કારીગર પાસેથી હાથવણાટની વસ્તુ ખરીદીએ, ત્યારે તેમાં રહેલી મહેનતને સમજીને ભાવતાલ (Bargaining) કરવાનું ટાળવું જોઈએ.
- ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ: સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી આ કળાને વધુમાં વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
સુરેન્દ્રનગરનું ટંગાલિયા વણાટ એ માણસની ધીરજ, સર્જનશક્તિ અને કળા પ્રત્યેની ભક્તિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તાણા અને વાણા વચ્ચે ગૂંથાતા રંગબેરંગી દાણાઓ માત્ર કાપડને જ નહીં, પરંતુ આપણી સાંસ્કૃતિક ધરોહરને શણગારે છે. આધુનિકતાની આંધીમાં આ દીવો બુઝાઈ ન જાય તે જોવાની જવાબદારી સરકારની સાથે સાથે આપણા સૌની છે. જો યોગ્ય પ્રોત્સાહન, આર્થિક ટેકો અને બજાર મળશે, તો ટંગાલિયાના આ અદભુત બિંદુઓ ફરી એકવાર વૈશ્વિક ફલક પર ઝળહળી ઉઠશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
