શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ કામા: વિદેશમાં આઝાદીનો સંઘર્ષ
ક્રાંતિતીર્થ: વિદેશમાં રહીને મા ભોમની રક્ષા કરનારા ગુજરાતના બે અમૂલ્ય રત્નો – શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ કામા
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઈતિહાસ માત્ર સત્યાગ્રહ અને અહિંસા પૂરતો સીમિત નથી. આ ઈતિહાસના પાનાઓમાં એવા અનેક વીર ક્રાંતિકારીઓના રક્ત અને ત્યાગની ગાથાઓ લખાયેલી છે, જેમણે બ્રિટિશ હકુમતની આંખમાં આંખ નાખીને પડકાર ફેંક્યો હતો.
જ્યારે દેશમાં ગાંધીજી અને સરદાર પટેલ જેવા નેતાઓ લડત ચલાવી રહ્યા હતા, ત્યારે વિદેશની ધરતી પર – ખાસ કરીને લંડન અને પેરિસમાં – ભારતની આઝાદી માટે એક અલગ જ મોરચો મંડાયેલો હતો. આ મોરચાનું નેતૃત્વ કરનારા અને વિદેશમાં ભારતીય રાષ્ટ્રવાદનો શંખનાદ ફૂંકનારા અગ્રીમ હરોળના નેતાઓમાં ગુજરાતના બે પનોતા સંતાનોનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે: ક્રાંતિવીર શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ ભીખાઈજી કામા.
આ લેખમાં આપણે આ બંને મહાનુભાવોના જીવન, સંઘર્ષ અને વિદેશમાં રહીને તેમણે ભારતની આઝાદી માટે આપેલા અમૂલ્ય યોગદાન વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ કામા Video
૧. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: ક્રાંતિકારીઓના પિતામહ
કચ્છની ધીંગી ધરા એટલે માંડવી. આ માંડવી ગામમાં ૪ ઓક્ટોબર, ૧૮૫૭ના રોજ (જે વર્ષે ભારતમાં પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ થયો હતો) એક તેજસ્વી બાળકનો જન્મ થયો, જેનું નામ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા. સંસ્કૃત ભાષાના પ્રકાંડ પંડિત અને ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક એવા શ્યામજીએ પોતાની બૌદ્ધિક પ્રતિભાનો ઉપયોગ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હચમચાવવા માટે કર્યો હતો.
શિક્ષણ અને કારકિર્દી
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા બાળપણથી જ અત્યંત મેઘાવી હતા. તેમણે સંસ્કૃત ભાષા પર ગજબનું પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતું, જેના કારણે તેમને “પંડિત” ની ઉપાધિ મળી હતી. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના વિચારોથી તેઓ ખૂબ પ્રભાવિત હતા અને આર્ય સમાજના પ્રચારમાં પણ તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ ઓક્સફર્ડની બેલિયોલ કોલેજમાં ભણવા ગયા અને ત્યાંથી સ્નાતક થનારા પ્રથમ ભારતીય બન્યા.
ભારત પરત ફર્યા બાદ તેમણે રતલામ, ઉદયપુર અને જૂનાગઢ જેવા રજવાડાઓમાં દીવાન તરીકે સેવા આપી. પરંતુ, બ્રિટિશ અધિકારીઓની જોહુકમી અને ભારતીયો પ્રત્યેનું અપમાનજનક વર્તન તેમના સ્વાભિમાની સ્વભાવને માફક ન આવ્યું. તેમને સમજાયું કે જ્યાં સુધી ભારત ગુલામ છે, ત્યાં સુધી ભારતીયોનું સ્વમાન સુરક્ષિત નથી. આ વિચાર સાથે તેઓ ૧૮૯૭માં કાયમ માટે ઇંગ્લેન્ડ સ્થાયી થયા.
લંડનમાં ક્રાંતિની શરૂઆત: ઈન્ડિયા હાઉસ
લંડનમાં રહીને તેમણે જોયું કે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ ત્યાં ભણવા આવતા હતા, પણ તેમને એકઠા થવા માટે કે દેશહિતની ચર્ચા કરવા માટે કોઈ સ્થાન નહોતું. આ ઉણપ પૂરી કરવા અને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બનાવવા માટે તેમણે ૧૯૦૫માં ઉત્તર લંડનમાં ‘ઈન્ડિયા હાઉસ’ (India House) ની સ્થાપના કરી.
‘ઈન્ડિયા હાઉસ’ માત્ર એક હોસ્ટેલ ન હતી, પણ તે ભારતીય ક્રાંતિકારીઓનું તીર્થસ્થાન બની ગયું હતું. વીર સાવરકર, મદનલાલ ધીંગરા, લાલા હરદયાલ અને મેડમ કામા જેવા જ્વલંત ક્રાંતિકારીઓ અહીં ભેગા થતા. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ અહીં શિષ્યવૃત્તિઓ (Scholarships) શરૂ કરી હતી, જેનો લાભ લઈને તેજસ્વી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ લંડન આવતા અને અહીં આવ્યા બાદ તેમનામાં રાષ્ટ્રવાદના બીજ રોપવામાં આવતા.
ધ ઈન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ (The Indian Sociologist)
પોતાના વિચારોને ફેલાવવા માટે શ્યામજીએ “ધ ઈન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ” નામનું અંગ્રેજી માસિક શરૂ કર્યું. આ મેગેઝિન દ્વારા તેમણે બ્રિટિશ સરકારની અન્યાયી નીતિઓની આકરી ટીકા કરી અને ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ની માંગણી કરી. તેમના લેખો એટલા જલદ હતા કે બ્રિટિશ સંસદમાં પણ તેના પડઘા પડતા હતા.
શ્યામજીનું સૂત્ર હતું: “Resistance to aggression is not simply justifiable but imperative.” (આક્રમણનો પ્રતિકાર કરવો એ માત્ર ન્યાયી જ નહીં, પણ અનિવાર્ય છે.)
પેરિસ અને જિનીવા પ્રયાણ
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માની પ્રવૃત્તિઓથી બ્રિટિશ સરકાર ચોંકી ઉઠી હતી. લંડનમાં તેમના પર જાસૂસી થવા લાગી અને ધરપકડની ભીતિ સેવાવા લાગી. આથી, દૂરંદેશી વાપરીને તેઓ ૧૯૦૭માં પેરિસ ગયા અને ત્યાંથી પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી. પાછળથી, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના ભણકારા વાગતા તેઓ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જિનીવા શહેરમાં સ્થાયી થયા.
અંતિમ ઈચ્છા અને અસ્થિઓનું પુનરાગમન
૩૦ માર્ચ, ૧૯૩૦ના રોજ જિનીવા ખાતે આ મહાન ક્રાંતિકારીનું અવસાન થયું. મરતી વખતે તેમણે સ્વિસ સરકાર અને સેન્ટ જ્યોર્જ કબ્રસ્તાનના સત્તાધીશો સાથે કરાર કર્યો હતો કે, “મારા અસ્થિઓ ત્યારે જ ભારત લઈ જવા, જ્યારે મારો દેશ આઝાદ થાય.”
દુર્ભાગ્યે, આઝાદી પછી પણ દાયકાઓ સુધી તેમના અસ્થિઓ વિદેશમાં જ રહ્યા. છેવટે, ૨૦૦૩માં ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી (વર્તમાન વડાપ્રધાન) જાતે જિનીવા ગયા અને શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા તથા તેમના પત્ની ભાનુમતીના અસ્થિઓ પૂરા રાજકીય સન્માન સાથે ભારત પરત લાવ્યા. આજે માંડવીમાં ‘ક્રાંતિતીર્થ’ નામે તેમનું ભવ્ય સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું છે, જે ઈન્ડિયા હાઉસની પ્રતિકૃતિ સમાન છે.
૨. મેડમ ભીખાઈજી કામા: ભારતીય ક્રાંતિના જનેતા
ગુજરાતના નવસારી પંથકના અને મુંબઈમાં સ્થાયી થયેલા એક ધનાઢ્ય પારસી પરિવારમાં ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૬૧ના રોજ ભીખાઈજી કામાનો જન્મ થયો હતો. તેઓ નાનપણથી જ ખૂબ જ શિસ્તબદ્ધ અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા હતા. ભારતીય ઇતિહાસમાં તેમને “Mother of Indian Revolution” (ભારતીય ક્રાંતિના માતા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સેવા અને સમર્પણ
ભીખાઈજીના લગ્ન જાણીતા વકીલ રુસ્તમજી કામા સાથે થયા હતા. રુસ્તમજી અંગ્રેજ ભક્ત હતા, જ્યારે ભીખાઈજી રાષ્ટ્રભક્ત. વિચારોના મતભેદને કારણે તેમનું લગ્નજીવન સુખદ ન રહ્યું. ૧૮૯૬માં મુંબઈમાં ભયંકર પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો ત્યારે ભીખાઈજીએ પોતાના જીવની પરવા કર્યા વગર દર્દીઓની સેવા કરી. આ સેવાયજ્ઞમાં તેમને પણ પ્લેગનો ચેપ લાગ્યો. તેઓ બચી તો ગયા, પણ તેમની તબિયત ખૂબ લથડી ગઈ. ડોક્ટરોની સલાહથી તેઓ સારવાર માટે લંડન ગયા.
લંડનમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન
લંડન ગયા બાદ તેઓ દાદાભાઈ નવરોજીના સંપર્કમાં આવ્યા અને તેમના પ્રાઈવેટ સેક્રેટરી તરીકે કામ શરૂ કર્યું. અહીં તેમનો પરિચય શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા, સરદારસિંહ રાણા અને વીર સાવરકર જેવા ક્રાંતિકારીઓ સાથે થયો. શાંત અને સૌમ્ય ભીખાઈજી ધીરે ધીરે ઉગ્ર ક્રાંતિકારી બન્યા. તેમણે નક્કી કર્યું કે ભારતની આઝાદી માટે સશસ્ત્ર ક્રાંતિ અનિવાર્ય છે.
૧૯૦૭ સ્ટુટગાર્ટ પરિષદ: ઐતિહાસિક ક્ષણ
મેડમ કામાના જીવનની સૌથી મોટી અને ગૌરવવંતી ઘટના ૨૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૦૭ના રોજ જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટ (Stuttgart) શહેરમાં બની. અહીં ‘ઈન્ટરનેશનલ સોશિયાલિસ્ટ કોન્ફરન્સ’ યોજાઈ હતી, જેમાં વિશ્વભરના પ્રતિનિધિઓ હાજર હતા.
બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓના વિરોધ વચ્ચે, મેડમ કામા સ્ટેજ પર ધસી ગયા અને ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રધ્વજ લહેરાવ્યો. આ ધ્વજ તેમણે અને વીર સાવરકરે મળીને ડિઝાઈન કર્યો હતો.
- ધ્વજનું વર્ણન: આ ધ્વજમાં લીલો, પીળો અને લાલ એમ ત્રણ પટ્ટા હતા. લીલો રંગ મુસ્લિમોનું, પીળો બૌદ્ધ/શીખ અને લાલ હિન્દુઓનું પ્રતીક હતો. વચમાં ‘વંદે માતરમ્’ લખેલું હતું અને સૂર્ય તથા ચંદ્રના ચિત્રો હતા.
ધ્વજ ફરકાવતા મેડમ કામાએ સિંહગર્જના કરી હતી:
“જુઓ! આ સ્વતંત્ર ભારતનો ધ્વજ છે. આ ધ્વજ પવિત્ર છે, તે ભારતીય યુવાનોના રક્તથી સિંચાયેલો છે. હું વિશ્વના તમામ સ્વતંત્રતા પ્રેમીઓને આહ્વાન કરું છું કે તમે આ ધ્વજને સલામી આપો અને ભારતની આઝાદીને ટેકો આપો.”
આ ઘટનાએ સમગ્ર યુરોપમાં ભારતની ગુલામીનો પ્રશ્ન ઉજાગર કરી દીધો હતો. એક ગુજરાતી પારસી મહિલાએ વિદેશી ધરતી પર ભારતની અસ્મિતાનો ઝંડો લહેરાવી દીધો હતો.
પેરિસમાં પ્રવૃત્તિઓ અને “વંદે માતરમ્”
લંડનમાં સ્થિતિ ખરાબ થતા મેડમ કામા પણ પેરિસ ચાલ્યા ગયા. ત્યાં તેમણે ‘પેરિસ ઇન્ડિયન સોસાયટી’ની સ્થાપના કરી. તેમણે વિદેશમાં રહીને ક્રાંતિકારી સાહિત્ય છાપવાનું અને તેને ભારત મોકલવાનું કામ કર્યું. તેમણે “વંદે માતરમ્” અને “મદન તલવાર” જેવા અખબારો શરૂ કર્યા.
તેમણે ક્રાંતિકારીઓને આર્થિક મદદ પૂરી પાડી અને બોમ્બ બનાવવાની તાલીમ માટે ભારતીય યુવાનોને વિદેશી નિષ્ણાતો સાથે સંપર્ક કરાવી આપ્યા. તેઓ માનતા હતા કે સ્ત્રીઓએ પણ આઝાદીની લડતમાં સક્રિય થવું જોઈએ. તેમનું સૂત્ર હતું – “આગળ વધો! આપણે ભારતને આઝાદી અપાવવાની છે.”
અંતિમ દિવસો
આજીવન દેશ માટે લડનાર આ વીરાંગનાને પણ બ્રિટિશ સરકારે ભારત આવવાની મંજૂરી આપી ન હતી. છેવટે, ૧૯૩૫માં જ્યારે તેઓ ખૂબ જ બીમાર પડ્યા અને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે શરતી મંજૂરી સાથે તેઓ મુંબઈ પરત ફર્યા. ૧૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૬ના રોજ મુંબઈની પારસી જનરલ હોસ્પિટલમાં આ મહાન ક્રાંતિકારીએ અંતિમ શ્વાસ લીધા. દુઃખની વાત એ હતી કે જે દેશ માટે તેમણે આખું જીવન હોમી દીધું, તે દેશ આઝાદ થયો તે જોવા તેઓ હયાત ન રહ્યા.
૩. બંને મહાનુભાવો વચ્ચેનું સામ્ય અને મહત્વ
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ કામા બંને ગુજરાત સાથે નાતો ધરાવતા હતા, પરંતુ તેમનું કાર્યક્ષેત્ર સમગ્ર વિશ્વ હતું. આ બંને વચ્ચે કેટલીક સમાનતાઓ અને તેમના યોગદાનનું મહત્વ નીચે મુજબ છે:
- બૌદ્ધિક લડત: તેઓ માત્ર આવેગમાં આવીને લડનારા ન હતા. બંને અત્યંત શિક્ષિત હતા અને તેમણે પેન (લેખન) ને પોતાની તાકાત બનાવી હતી. તેમના અખબારોએ બ્રિટિશ પ્રોપેગન્ડાનો જડબાતોડ જવાબ આપ્યો હતો.
- મેન્ટર તરીકેની ભૂમિકા: શ્યામજી અને મેડમ કામાએ પોતે તો કામ કર્યું જ, પણ તેમણે સાવરકર, ધીંગરા, સેનાપતિ બાપટ જેવા યુવાનોને તૈયાર કર્યા. તેમણે એક આખી પેઢી તૈયાર કરી જે દેશ માટે મરી ફીટવા તૈયાર હતી.
- આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ: કોંગ્રેસ જ્યારે ભારતમાં અરજીઓ કરતી હતી, ત્યારે આ બંને નેતાઓ યુરોપ અને અમેરિકાના દેશોમાં જઈને ભારતની આઝાદી માટે લોકમત કેળવતા હતા. તેમણે દુનિયાને જણાવ્યું કે બ્રિટિશ રાજ ભારત માટે કેટલું ઘાતક છે.
- ત્યાગ: બંને ધનાઢ્ય હતા. જો તેઓ ઈચ્છત તો લંડન અને પેરિસમાં વૈભવી જીવન જીવી શકત. પણ તેમણે દેશ ખાતર સંપત્તિ, પરિવાર અને સુખ-ચેનનો ત્યાગ કર્યો.
નિષ્કર્ષ
આજે જ્યારે આપણે આઝાદ ભારતમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ, ત્યારે આપણે એ ન ભૂલવું જોઈએ કે આ આઝાદીની ઈમારતના પાયામાં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને મેડમ કામા જેવા અગણિત પથ્થરો ચણાયેલા છે. ગુજરાત માટે આ ગૌરવની વાત છે કે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલ જેવા નેતાઓ પહેલાં પણ, સશસ્ત્ર ક્રાંતિના માર્ગે વિદેશમાં ભારતનું નામ રોશન કરનારા આ બે ગુજરાતીઓ હતા.
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માની દૂરંદેશી અને મેડમ કામાની હિમ્મત આજે પણ યુવાનો માટે પ્રેરણારૂપ છે. કચ્છના માંડવીમાં આવેલું ‘ક્રાંતિતીર્થ’ માત્ર એક સ્મારક નથી, પરંતુ ભારતની અસ્મિતા અને આત્મગૌરવનું પ્રતીક છે. આ બંને મહાન આત્માઓને શત શત નમન!
જય હિન્દ! વંદે માતરમ્!
