ડાકોરના રણછોડરાય: ભક્ત બોડાણા અને મૂર્તિના આગમનની કથા.
૧. રણછોડરાય: નામનો મહિમા અને ઇતિહાસ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના અનેક નામો છે – કાનજી, માધવ, કેશવ, ગોપાલ. પરંતુ ‘રણછોડ’ નામ પાછળ એક વિશિષ્ટ ઐતિહાસિક ઘટના છે. મથુરા પર જ્યારે જરાસંધે વારંવાર આક્રમણ કર્યા, ત્યારે પ્રજાને યુદ્ધના વિનાશથી બચાવવા માટે ભગવાને મથુરા છોડીને સૌરાષ્ટ્રના સાગરકાંઠે ‘દ્વારકા’ નગરી વસાવી. યુદ્ધના મેદાનમાંથી પાછા હટી જવાને કારણે (રણ છોડવાને કારણે) તેમને ‘રણછોડ’ કહેવામાં આવ્યા. આ નામ કોઈ કાયરતાનું પ્રતીક નથી, પરંતુ પોતાની પ્રજાના રક્ષણ માટે લેવાયેલા એક અત્યંત વ્યુહાત્મક અને કલ્યાણકારી નિર્ણયનું પ્રતીક છે.
૨. ભક્તરાજ બોડાણાનો પરિચય: સમર્પણની ચરમસીમા
ડાકોરની કથા ભક્ત બોડાણા વિના અધૂરી છે. તેમનો જન્મ ડાકોરમાં એક રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ વિજયાનંદ હતું. બાળપણથી જ તેમના હૃદયમાં ભગવાન કૃષ્ણ પ્રત્યે અપાર ભક્તિ હતી.
- તુલસીની પૂજા અને દ્વારકાની યાત્રા: બોડાણાનો નિયમ હતો કે તેઓ પોતાના હાથમાં તુલસીનો કુંડો (છોડ) લઈને દર પૂનમે ડાકોરથી દ્વારકા ચાલીને જતા હતા. ડાકોરથી દ્વારકાનું અંતર આશરે ૪૦૦ કિલોમીટર જેટલું છે. આકરો તાપ હોય, વરસાદ હોય કે કડકડતી ઠંડી, બોડાણાનો આ ક્રમ ક્યારેય તૂટ્યો નહીં.
- અવિરત ભક્તિ: તેઓ દ્વારકાધીશના દર્શન કરતા, ભગવાનને તુલસી અર્પણ કરતા અને ફરી ડાકોર પાછા ફરતા. આ પદયાત્રા તેમણે ૭૨ વર્ષની ઉંમર સુધી સતત ચાલુ રાખી.
“સાચી ભક્તિમાં કોઈ અંતર કે ઉંમર બાધારૂપ બનતી નથી. ભક્ત બોડાણાના પગના છાલાઓ તેમના હૃદયની ભક્તિના પુષ્પો બની ગયા હતા.”
૩. ઉંમરની અસર અને ભગવાનનું સ્વપ્ન
સમય જતા બોડાણા વૃદ્ધ થયા. ૭૨ વર્ષની જૈફ વયે પહોંચ્યા પછી શરીર સાથ આપતું ન હતું. આંખે ઓછું દેખાવા લાગ્યું હતું અને પગમાં હવે ૪૦૦ કિલોમીટર ચાલવાની તાકાત રહી ન હતી. છેલ્લી વખત જ્યારે તેઓ મહામહેનતે દ્વારકા પહોંચ્યા, ત્યારે ભગવાનની મૂર્તિ સામે ઊભા રહીને તેમની આંખોમાંથી ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યા.
તેમણે પ્રભુને પ્રાર્થના કરી, “હે નાથ! હવે આ દેહમાં શક્તિ નથી. કદાચ આ મારા અંતિમ દર્શન છે. હવે હું તારી પાસે આવી શકીશ નહીં.”
ભગવાન પોતાના અનન્ય ભક્તની આ પીડા જોઈ શક્યા નહીં. તે જ રાત્રે દ્વારકાધીશે બોડાણાના સ્વપ્નમાં આવીને કહ્યું, “બોડાણા! તું નિરાશ ન થા. જો તું મારી પાસે નહીં આવી શકે, તો હું તારી પાસે આવીશ. તું આવતી વખતે ડાકોરથી એક બળદગાડું લઈને આવજે, હું તારી સાથે ડાકોર આવીશ અને ત્યાં જ રહીશ.”
૪. મૂર્તિનું પ્રયાણ: ડાકોર તરફની યાત્રા
સ્વપ્ન જોઈને બોડાણા અત્યંત ખુશ થયા. તેઓ ડાકોર પાછા ફર્યા અને ભગવાનને લાવવા માટે તૈયારીઓ કરવા લાગ્યા. તેમની પાસે પૈસા ન હતા, તેથી તેમણે ગામમાંથી એક જૂનું, જર્જરિત બળદગાડું અને બે નબળા બળદ માંગ્યા. ગામના લોકો તેમની મજાક ઉડાવવા લાગ્યા કે, “આ તૂટેલા ગાડું લઈને બોડાણો દ્વારકાધીશને લેવા જાય છે!” પણ બોડાણાની શ્રદ્ધા અડગ હતી.
દ્વારકાથી ડાકોરની સફર:
- મંદિરના તાળા તૂટવા: જ્યારે બોડાણા દ્વારકા પહોંચ્યા, ત્યારે રાતનો સમય હતો. મંદિરના પૂજારીઓ (ગુગળી બ્રાહ્મણો) ભગવાનની મૂર્તિને શણગારીને મંદિરના દરવાજા બંધ કરી ચૂક્યા હતા. અચાનક રાત્રે મંદિરના તાળા આપોઆપ તૂટી ગયા અને ભગવાનની મૂર્તિ બોડાણાના ગાડામાં આવીને બેસી ગઈ.
- ભગવાને ગાડું હાંક્યું: બોડાણા અત્યંત થાકેલા હતા. ભગવાને તેમને ગાડામાં સૂઈ જવા કહ્યું અને સ્વયં ત્રિલોકના નાથ એ તૂટેલા ગાડાના સારથિ બન્યા. નબળા બળદોમાં જાણે દૈવી શક્તિ આવી ગઈ હોય તેમ ગાડું પવનવેગે દોડવા લાગ્યું.
- મીઠો લીમડો: રાતોરાત ગાડું ડાકોર નજીક ઉમરેઠ પાસે આવી પહોંચ્યું. સવાર પડવા આવી હતી. ભગવાને એક લીમડાના ઝાડની ડાળી પકડી અને બોડાણાને જગાડ્યા. ભગવાનનો સ્પર્શ થતાં જ તે લીમડાની ડાળીના પાન હંમેશા માટે મીઠા થઈ ગયા (આ મીઠો લીમડો આજે પણ ડાકોર નજીક અસ્તિત્વમાં છે, જ્યાં એક ડાળીના પાન મીઠા અને બાકીના કડવા છે).
૫. ગુગળી બ્રાહ્મણોનો વિરોધ અને ગોમતીમાં મૂર્તિ સંતાડવી
સવારે જ્યારે દ્વારકામાં મંદિર ખુલ્યું, ત્યારે મૂર્તિ ગાયબ હતી. પૂજારીઓ (ગુગળી બ્રાહ્મણો) તરત જ સમજી ગયા કે આ બોડાણાનું જ કામ છે. તેઓ ગુસ્સે ભરાયા અને હથિયારો લઈને ડાકોર તરફ દોડ્યા.
જ્યારે બોડાણાને જાણ થઈ કે ગુગળી બ્રાહ્મણો તેમને મારી નાખવા અને મૂર્તિ પાછી લઈ જવા આવી રહ્યા છે, ત્યારે ભગવાને તેમને કહ્યું, “મને ગોમતી તળાવમાં સંતાડી દે.” બોડાણાએ ભગવાનની મૂર્તિને ડાકોરના ગોમતી તળાવના પાણીમાં સંતાડી દીધી.
બોડાણાની શહીદી: ગુગળી બ્રાહ્મણો ડાકોર પહોંચ્યા અને મૂર્તિની માંગણી કરી. જ્યારે બોડાણાએ કંઈ ન કહ્યું, ત્યારે ગુગળીઓએ ગોમતી તળાવમાં ભાલા અને તીર મારવાનું શરૂ કર્યું. તેમાંથી એક ભાલો પાણીની અંદર રહેલી મૂર્તિને વાગ્યો અને તળાવનું પાણી લાલ થઈ ગયું. મૂર્તિને વાગતો ભાલો જોઈને બોડાણા દોડ્યા, પરંતુ ગુગળીઓએ તેમના પર હુમલો કર્યો અને બોડાણા શહીદ થયા. ભગવાન માટે ભક્તે પોતાનો જીવ આપી દીધો.
૬. વાલબાઈની વાળી અને સોનાનો તોલ (સવા વાલ સોનું)
ગુગળી બ્રાહ્મણોએ હઠ પકડી કે કાં તો મૂર્તિ પાછી આપો, અથવા મૂર્તિના વજન જેટલું સોનું આપો. બોડાણા ગરીબ હતા. તેમની પત્ની વાલબાઈ પાસે સોનાના નામે માત્ર નાકમાં પહેરવાની એક નાની ‘વાળી’ (નથણી) જ હતી.
અહીં ભગવાને બીજો મોટો ચમત્કાર સર્જ્યો:
- એક ત્રાજવામાં ભગવાનની વિશાળ મૂર્તિ મૂકવામાં આવી.
- બીજા ત્રાજવામાં વાલબાઈએ ભારે હૈયે અને અતૂટ શ્રદ્ધાથી પોતાની નાની સોનાની વાળી (સવા વાલ સોનું) મૂકી.
- આશ્ચર્યજનક રીતે, સવા વાલ સોનાની વાળીનું પલ્લું નમી ગયું અને ભગવાનની મૂર્તિનું પલ્લું હળવું થઈ ગયું!
ભગવાન સોના-ચાંદીના નહીં, પણ સાચા પ્રેમ અને ભક્તિના ભૂખ્યા છે, તે વાત આ ઘટનાથી સાબિત થઈ ગઈ. ગુગળી બ્રાહ્મણો આ ચમત્કાર જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા. ભગવાને આકાશવાણી કરી કે આજથી બરાબર છ મહિના પછી દ્વારકાના સાવિત્રી વાવમાંથી તમને મારી બીજી મૂર્તિ મળી જશે (જે આજે દ્વારકામાં બિરાજમાન છે). આ રીતે ડાકોરમાં રણછોડરાયજી કાયમ માટે બિરાજમાન થયા.
૭. ડાકોરના મંદિરનું સ્થાપત્ય અને મૂર્તિનું વર્ણન
મૂર્તિનું સ્વરૂપ: ડાકોરમાં બિરાજમાન રણછોડરાયજીની મૂર્તિ અત્યંત મનમોહક અને કાળા કસોટીના પથ્થરમાંથી બનેલી છે.
- ભગવાન ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે (ચાર હાથવાળા) દર્શન આપે છે.
- તેમના હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ (કમળ) ધારણ કરેલા છે.
- ભગવાનની આંખો મોટી અને કરુણાથી ભરેલી છે.
મંદિરનું બાંધકામ: આજે આપણે જે ભવ્ય મંદિર જોઈએ છીએ, તેનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૭૭૨ માં પૂણેના પેશ્વાના દરબારના શ્રોફ શ્રી ગોપાલરાવ તાંબેકર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે આ મંદિર પાછળ આશરે ૧ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ કર્યો હતો (જે તે સમયમાં ખૂબ મોટી રકમ હતી).
- મંદિર આઠ ઘુમ્મટવાળું છે અને મુખ્ય શિખર ૨૪ મીટર ઊંચું છે.
- તે સોનાના કળશથી સુશોભિત છે.
- મંદિરનું બાંધકામ મરાઠા અને ગુજરાત શૈલીના મિશ્રણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
૮. ડાકોરનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને તહેવારો
ડાકોર માત્ર ગુજરાત નહીં, પણ સમગ્ર ભારતના વૈષ્ણવો માટે એક મોટું યાત્રાધામ બની ગયું છે. અહીં દર પૂનમે મેળો ભરાય છે, જેમાં લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે.
- ફાગણી પૂનમ (હોળી): ફાગણ સુદ પૂનમના દિવસે ડાકોરમાં સૌથી મોટો મેળો ભરાય છે. ગુજરાતના ખૂણેખૂણેથી લાખો પદયાત્રીઓ પગપાળા ડાકોર પહોંચે છે. હાથમાં રંગબેરંગી ધજાઓ અને મુખમાં “જય રણછોડ, માખણ ચોર” ના ગગનભેદી નારા સાથેનું વાતાવરણ અદ્ભુત હોય છે.
- અન્નકૂટ અને શરદ પૂનમ: દિવાળી પછી નૂતન વર્ષે અહીં ૫૬ ભોગનો અન્નકૂટ ધરાવાય છે. શરદ પૂનમે પણ રણછોડરાયજીના વિશેષ શણગાર દર્શન થાય છે.
- ગોમતી ઘાટ: ડાકોરના મંદિરની સામે આવેલું ગોમતી તળાવ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. યાત્રાળુઓ અહીં સ્નાન કરીને પોતાની જાતને ધન્ય માને છે.
નિષ્કર્ષ
ડાકોરના રણછોડરાય અને ભક્ત બોડાણાની કથા એ વાતનું પ્રમાણ છે કે ભગવાન મંદિરોની દીવાલોમાં કે સોના-ચાંદીના આભૂષણોમાં નથી બંધાયેલા, પરંતુ તેઓ ભક્તના સાચા હૃદય અને સમર્પણના દાસ છે. બોડાણાની અકિંચન ભક્તિએ દ્વારકાધીશને દ્વારકાથી ડાકોર ખેંચી આણ્યા. સવા વાલ સોના સામે ભગવાનનું તોલાઈ જવું એ દર્શાવે છે કે ભક્તિના ત્રાજવામાં પ્રેમનું વજન દુનિયાની તમામ સંપત્તિ કરતા ભારે હોય છે.
આજે પણ જ્યારે કોઈ ભક્ત ડાકોરના મંદિરમાં જઈને રણછોડરાયજીની આંખોમાં જુએ છે, ત્યારે તેને એ જ પ્રેમ અને કરુણાની અનુભૂતિ થાય છે જે બોડાણાએ કરી હશે.
