માટીકામ (ટેરાકોટા): ગુજરાતના કુંભારો અને વોટિવ આકૃતિઓ (ઘોડા).

માટી અને માનવજીવનનો અતૂટ નાતો માનવ સંસ્કૃતિના ઉદ્ભવ અને વિકાસમાં માટીકળાનું યોગદાન સૌથી પ્રાચીન અને મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. માનવીએ જ્યારે સ્થાયી જીવનની શરૂઆત કરી, ત્યારે પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતોને સંતોષવા માટે તેણે સૌપ્રથમ માટીનો આશરો લીધો હતો. અનાજ ભરવાના કોઠારથી લઈને પાણી પીવાના માટલા સુધી અને પૂજાની મૂર્તિઓથી લઈને બાળકોના રમકડાં સુધી, માટીએ માનવજીવનના દરેક તબક્કે સાથ આપ્યો છે. ગુજરાતનો ઈતિહાસ આ બાબતમાં અત્યંત સમૃદ્ધ છે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના મહત્વના મથકો જેવા કે લોથલ, ધોળાવીરા, રંગપુર અને રોજડીમાંથી મળી આવેલા માટીના વાસણો, રમકડાં અને મુદ્રાઓ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ગુજરાતમાં માટીકામ અને ટેરાકોટા કળા હજારો વર્ષ જૂની છે.

આજે પણ ગુજરાતના ગામડાઓમાં આ પ્રાચીન કળા શ્વાસ લઈ રહી છે. ખાસ કરીને ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટાઓમાં અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ‘ટેરાકોટા’ (પકવેલી માટી)માંથી બનતી આકૃતિઓ માત્ર શણગાર કે ઉપયોગનું સાધન નથી, પરંતુ તે તેમની આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને ધાર્મિક પરંપરાઓનું જીવંત પ્રતીક છે. આ કળાને જીવંત રાખવાનો શ્રેય ગુજરાતના કુંભાર (પ્રજાપતિ) સમુદાયને જાય છે, જેઓ પેઢીઓથી માટીને આકાર આપીને તેમાં પ્રાણ પૂરવાનું ભગીરથ કાર્ય કરી રહ્યા છે. આ લેખમાં આપણે ગુજરાતની ટેરાકોટા કળા, કુંભારોનું જીવન અને ખાસ કરીને આદિવાસી સમાજમાં જોવા મળતી ‘વોટિવ આકૃતિઓ’ (બાધા-માનતા માટે ચઢાવવામાં આવતા માટીના ઘોડા) વિશે વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

ગુજરાતનો કુંભાર સમુદાય: માટીના સર્જકો

ગુજરાતમાં માટીકામ કરનાર સમુદાય મુખ્યત્વે ‘પ્રજાપતિ’ તરીકે ઓળખાય છે. પ્રજાપતિ એટલે પ્રજાનો પતિ અથવા સર્જક. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર કુંભારોની ઉત્પત્તિ બ્રહ્મામાંથી થઈ છે, જેમણે બ્રહ્માંડની રચના કરી છે. કુંભારનો ચાકડો એ બ્રહ્માંડનું પ્રતીક મનાય છે, અને માટીને ગૂંદીને તેમાંથી ઘાટ આપવાની પ્રક્રિયા એ નવસર્જનની પ્રક્રિયા છે.

ગુજરાતમાં ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને કારણે માટીકળામાં પણ પ્રાદેશિક વૈવિધ્ય જોવા મળે છે: ૧. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તાર: અહીંના કુંભારો તેમના માટીના વાસણો પર કરવામાં આવતા સુંદર ચિત્રકામ (પેઇન્ટિંગ) અને ઝીણવટભર્યા શણગાર માટે જાણીતા છે. કચ્છમાં બનતા માટીના વાસણો પર સફેદ, લાલ અને કાળા રંગથી ભૌમિતિક આકારો અને પ્રકૃતિના ચિત્રો દોરવામાં આવે છે. ૨. તળ ગુજરાત (મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાત): અહીં રોજિંદા ઉપયોગના વાસણો, તાવડી, માટલા અને દિવાળીના દીવડાઓ મોટા પ્રમાણમાં બને છે. ૩. ઉત્તર ગુજરાત અને પૂર્વ પટ્ટો (આદિવાસી વિસ્તારો): સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, અરવલ્લી, પંચમહાલ અને છોટાઉદેપુર જિલ્લાના વિસ્તારોમાં ટેરાકોટાની મૂર્તિઓ અને ખાસ કરીને દેવ-દેવીઓને ચઢાવવામાં આવતા ‘વોટિવ ઘોડા’ અને હાથી બનાવવાની પરંપરા અકબંધ છે.

કુંભાર સમુદાયનું જીવન સખત પરિશ્રમ સાથે જોડાયેલું છે. યોગ્ય માટીની શોધ કરવી, તેને લાવીને સાફ કરવી, પલાળવી, ગૂંદવી, ચાકડા પર ઘાટ આપવો અને પછી તેને ભઠ્ઠીમાં પકવવી – આ એક લાંબી અને થકવી નાખનારી પ્રક્રિયા છે. આધુનિક સમયમાં પ્લાસ્ટિક અને સ્ટીલના વાસણોના આગમનને કારણે કુંભારોના પરંપરાગત વ્યવસાયને મોટો ફટકો પડ્યો છે, પરંતુ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવતી ટેરાકોટા આકૃતિઓએ તેમને જીવતદાન પૂરું પાડ્યું છે.

ટેરાકોટા (Terracotta) કળા: અર્થ અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ

‘ટેરાકોટા’ એ મૂળ ઈટાલિયન શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે “પકવેલી માટી” (Terra = માટી, Cotta = પકવેલી). ચીકણી માટીને યોગ્ય આકાર આપીને, સુકવીને ત્યારબાદ તેને આગમાં ચોક્કસ તાપમાને પકવવામાં આવે ત્યારે તે કઠણ અને ટકાઉ બને છે. પકવ્યા પછી આ માટીનો રંગ લાલાશ પડતો (ગેરુઆ) અથવા કાળો થઈ જાય છે, જે માટીના પ્રકાર અને પકવવાની પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે.

ભારતમાં ટેરાકોટાનો ઈતિહાસ પ્રાગૈતિહાસિક કાળ જેટલો જૂનો છે. ગુજરાતના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો, સિંધુ સંસ્કૃતિના નગરોમાંથી મળેલા ટેરાકોટાના બળદગાળા, પ્રાણીઓની આકૃતિઓ, માતૃદેવીની મૂર્તિઓ અને વિવિધ રમકડાં દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં માટીકળાએ હજારો વર્ષો પહેલાં જ ઉત્કૃષ્ટતા પ્રાપ્ત કરી લીધી હતી. કાળક્રમે સામ્રાજ્યો બદલાયા, પરંતુ માટીને આકાર આપવાની આ કળા એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં હસ્તાંતરિત થતી રહી.

વોટિવ આકૃતિઓ (Votive Figures): શ્રદ્ધાનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ

‘વોટિવ’ (Votive) નો અર્થ થાય છે શ્રદ્ધાપૂર્વક લીધેલી કોઈ બાધા, માનતા કે સંકલ્પ પૂરો થવા પર દેવતાઓને અર્પણ કરવામાં આવતી વસ્તુ. આદિવાસી અને ગ્રામીણ સંસ્કૃતિમાં, જ્યાં પ્રકૃતિ અને સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓનો ભારે મહિમા છે, ત્યાં લોકો પોતાની સમસ્યાઓના નિવારણ માટે, બીમારીમાંથી મુક્તિ મેળવવા, સારી ખેતી થવા માટે, કે સંતાન પ્રાપ્તિ માટે સ્થાનિક દેવો સમક્ષ માનતા રાખે છે. જ્યારે આ ઈચ્છા પૂરી થાય છે, ત્યારે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે માટીમાંથી બનાવેલી ચોક્કસ આકૃતિઓ – મુખ્યત્વે ઘોડા, હાથી, ગાય કે માનવ આકૃતિઓ – દેવસ્થાનમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ પ્રથાને વોટિવ અર્પણ કહેવાય છે.

ગુજરાતમાં આ વોટિવ આકૃતિઓમાં સૌથી પ્રચલિત અને લોકપ્રિય છે ટેરાકોટાના ઘોડા.

ટેરાકોટાના ઘોડા: આદિવાસી દેવતાઓનું પવિત્ર વાહન

ગુજરાતના ઉત્તર અને પૂર્વ સરહદી વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને સાબરકાંઠાના પોશીના, બનાસકાંઠાના દાંતા અને અંબાજી, અરવલ્લીના ભિલોડા, અને મધ્ય-દક્ષિણ ગુજરાતમાં છોટાઉદેપુર (તેજગઢ) જેવા વિસ્તારોમાં ટેરાકોટાના ઘોડાનું વિશેષ મહત્વ છે. ભીલ, ગરાસિયા, રાઠવા અને અન્ય આદિવાસી સમુદાયોમાં આ પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે.

ઘોડો જ કેમ? આદિવાસી અને ગ્રામીણ લોકમાનસમાં ઘોડો શક્તિ, ગતિ, વીરતા અને રાજવીપણાનું પ્રતીક છે. લોકદેવતાઓ, ગ્રામદેવતાઓ અને શૂરવીરો મોટાભાગે અશ્વરૂઢ (ઘોડેસવાર) હોય છે. દાખલા તરીકે:

• ભાથીજી મહારાજ: મધ્ય ગુજરાતમાં ગાયોના રક્ષણ માટે શહીદ થયેલા ભાથીજી મહારાજને લોકદેવતા તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેમનું વાહન ઘોડો છે, તેથી તેમના મંદિરો કે સ્થાનો પર અસંખ્ય માટીના ઘોડા ચઢાવવામાં આવે છે.
• અહિયાં દેવ, બાબા દેવ, અને ગોવાળ દેવ: આદિવાસી સમુદાયોમાં પૂજાતા આ પ્રકૃતિ અને રક્ષક દેવતાઓ છે. લોકો માને છે કે આ દેવો અદ્રશ્ય રૂપે ઘોડા પર સવાર થઈને રાત્રે ગામની રક્ષા કરવા નીકળે છે.

તેથી, જ્યારે આદિવાસીની કોઈ માનતા પૂરી થાય છે, ત્યારે તે પોતાના રક્ષક દેવને ખુશ કરવા માટે અને તેમની સવારી માટે એક સુંદર ‘માટીનો ઘોડો’ અર્પણ કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે દેવતા આ માટીના ઘોડામાં પ્રાણ પૂરે છે અને તેનો ઉપયોગ ગામ અને જંગલોના પરિભ્રમણ માટે કરે છે.

પોશીના અને છોટાઉદેપુર: ટેરાકોટા ઘોડાના મુખ્ય કેન્દ્રો

ગુજરાતમાં બે વિસ્તારો વોટિવ ઘોડા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે:

૧. પોશીના (સાબરકાંઠા/અરવલ્લી વિસ્તાર): પોશીનાની આસપાસના વિસ્તારોમાં ગરાસિયા અને ભીલ આદિવાસીઓ વસે છે. અહીંના કુંભારો દ્વારા બનાવવામાં આવતા ટેરાકોટાના ઘોડા અત્યંત આકર્ષક, લાંબી ડોકવાળા અને વિશિષ્ટ ઘાટ ધરાવતા હોય છે. પોશીનામાં અને તેની આસપાસના જંગલોમાં અનેક ‘પવિત્ર વનો’ (Sacred Groves) અથવા દેવસ્થાનો આવેલા છે, જ્યાં વૃક્ષોની નીચે હજારોની સંખ્યામાં લાલ અને સફેદ રંગના માટીના ઘોડાઓ અર્પણ કરેલા જોવા મળે છે. આ દ્રશ્ય અત્યંત રહસ્યમય અને રોમાંચક હોય છે. એક જ જગ્યાએ સેંકડો વર્ષ જૂના ખંડિત ઘોડાઓ અને નવા ચઢાવેલા ઘોડાઓનો જમાવડો આદિવાસી આસ્થાની સાબિતી છે.

૨. છોટાઉદેપુર અને તેજગઢ વિસ્તાર: રાઠવા આદિવાસીઓનો આ પ્રદેશ ‘પીઠોરા’ ચિત્રકળા માટે જાણીતો છે, પરંતુ અહીંના દેવસ્થાનો (જેમ કે બાબા ઇન્દ, બાબા દેવ) પર માટીના ઘોડા પણ ચઢાવવામાં આવે છે. અહીંના ઘોડા પોશીનાના ઘોડા કરતાં ઘાટ અને ડિઝાઇનમાં થોડા અલગ પડે છે. તેમની બનાવટમાં થોડી વધુ સાદગી હોય છે પરંતુ આસ્થાનું પ્રમાણ એટલું જ સઘન હોય છે. અલીરાજપુર અને છોટાઉદેપુર બોર્ડર પર વસતા કુંભારો આ માટીની આકૃતિઓ તૈયાર કરે છે. ઘોડા ઉપરાંત અહીં ઘણીવાર માટીના ઘુમ્મટ અને નાના મંદિરો (ઢાબુ) પણ ચઢાવવામાં આવે છે.

નિર્માણ પ્રક્રિયા: માટીમાંથી ઘોડો ઘડવાની કળા

વોટિવ ઘોડા બનાવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને કલાત્મક છે. તે માત્ર ચાકડા પર નથી બનતા, પરંતુ તેમાં હાથની કારીગરીનું (Hand-building technique) મોટું યોગદાન હોય છે. આ પ્રક્રિયાના મુખ્ય તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:

૧. માટીની પસંદગી અને તૈયારી: સારી ગુણવત્તાવાળી, ચીકણી અને મજબૂત માટી તળાવ કે નદી કિનારેથી લાવવામાં આવે છે. આ માટીને બરાબર સૂકવી, ખાંડીને બારીક પાવડર બનાવવામાં આવે છે. તેમાં છાણ, રાખ કે ઘોડાની લીદ ભેળવવામાં આવે છે જેથી માટીને પકવતી વખતે તેમાં તિરાડ ન પડે અને મજબૂતી વધે. આ મિશ્રણને પાણીમાં પલાળીને બરાબર ગૂંદવામાં આવે છે. માટી ગૂંદવાનું કામ મોટેભાગે ઘરની સ્ત્રીઓ અને બાળકો કરે છે.

૨. આકાર આપવો (પોલાણવાળું માળખું): માટીનો ઘોડો નક્કર (Solid) નથી હોતો, પણ અંદરથી પોલો (Hollow) હોય છે. પોલો હોવાને કારણે તે પકવતી વખતે ફાટી જતો નથી અને તેનું વજન પણ હળવું રહે છે. કુંભાર સૌથી પહેલાં ચાકડા (Potter’s wheel) પર માટીના ચાર નળાકાર ભૂંગળા બનાવે છે, જે ઘોડાના ચાર પગ બને છે. ત્યારબાદ એક મોટું નળાકાર વાસણ બનાવવામાં આવે છે જે ઘોડાના ધડ (શરીર) નો ભાગ બને છે. અને એક લાંબુ શંકુ આકારનું ભૂંગળું ઘોડાની ડોક બને છે.

૩. જોડાણ અને હાથની કારીગરી (Assembling): ચાકડા પર તૈયાર થયેલા આ અલગ-અલગ ભાગોને થોડા સુકાવા દેવામાં આવે છે (લેધર હાર્ડ કન્ડિશન). ત્યારબાદ કુંભાર પોતાના હાથની કળાથી આ ભાગોને ભેગા કરે છે. ચાર પગ પર ધડ ગોઠવવામાં આવે છે અને તેની ઉપર ડોક લગાવવામાં આવે છે. ભીની માટી વડે સાંધાઓને એવી રીતે મર્જ કરવામાં આવે છે કે તે એક સળંગ આકૃતિ લાગે. ત્યારબાદ હાથ વડે ઘોડાનું મોઢું, કાન, આંખો, અને પૂંછડી બનાવવામાં આવે છે અને તેને મુખ્ય શરીર સાથે જોડવામાં આવે છે.

૪. શણગાર (Detailing): ઘોડાનું મૂળ માળખું તૈયાર થયા પછી તેના પર માટીની ઝીણી પટ્ટીઓ અને ગોળીઓ ચોંટાડીને આભૂષણો, લગામ, જીન (બેઠક), અને અન્ય શણગાર કરવામાં આવે છે. આ માટે હાથ અને નાના લાકડાના કે વાંસના ટૂલ્સનો ઉપયોગ થાય છે.

૫. સુકવણી: તૈયાર થયેલા ઘોડાઓને સીધા તાપમાં સુકવવાને બદલે છાયડામાં ધીમે ધીમે સુકવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં એક અઠવાડિયાથી લઈને પંદર દિવસ જેટલો સમય લાગી શકે છે, જે ઋતુ પર આધારિત છે. જો સીધા તાપમાં સુકવવામાં આવે તો માટીમાં તિરાડો પડવાની શક્યતા રહે છે.

૬. ભઠ્ઠીમાં પકવવું (Firing Process): આ સૌથી જટિલ અને અનુભવ માંગી લેતો તબક્કો છે. સુકાયેલા ઘોડાઓને ગામના ખુલ્લા મેદાનમાં અથવા કુંભારના વાડામાં વિશાળ ખુલ્લી ભઠ્ઠી (Open-air firing) માં પકવવામાં આવે છે. જમીન પર છાણાં, લાકડાં અને સૂકું ઘાસ પાથરીને તેના પર સાચવીને ઘોડાઓને ગોઠવવામાં આવે છે. તેની ઉપર ફરીથી છાણાં અને માટીનો ઢાંચો કરવામાં આવે છે. આગ લગાવ્યા પછી આ ભઠ્ઠી દિવસ-રાત ધગધગે છે. તાપમાનનું સંતુલન રાખવું અત્યંત જરૂરી છે; જો તાપ વધુ પડી જાય તો ઘોડા ઓગળી કે તૂટી શકે છે, અને ઓછો પડે તો કાચા રહે છે. પકવ્યા પછી ઘોડા સુંદર ટેરાકોટા લાલ કે ઈંટ જેવા રંગના બની જાય છે.

૭. રંગકામ (Painting): ભઠ્ઠીમાંથી બહાર કાઢ્યા પછી અને સંપૂર્ણ ઠંડા થયા બાદ ઘોડાઓ પર રંગકામ કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે, લાલ ગેરુ (Red Ochre) અને સફેદ માટી (ખડી) નો ઉપયોગ થાય છે. ઘોડાને લાલ રંગથી રંગીને તેના પર સફેદ રંગના ટપકાં, રેખાઓ અને ભૌમિતિક આકારો દોરવામાં આવે છે જે તેને આકર્ષક બનાવે છે. આધુનિક સમયમાં કેટલાક કુંભારો ઓઇલ પેઇન્ટ અને તેજસ્વી રંગોનો પણ ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે.

ધાર્મિક વિધિ અને માનતા અર્પણ કરવાની પ્રક્રિયા

આદિવાસી સમાજમાં ઘોડો ચઢાવવાની પ્રક્રિયા એ કોઈ સામાન્ય ઘટના નથી, પણ એક મોટો ઉત્સવ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની બાધા પૂરી થાય છે, ત્યારે તે શુભ મુહૂર્ત જોઈને કુંભારને ત્યાં ઘોડો બનાવવાનો ઓર્ડર આપે છે. ઘોડો તૈયાર થઈ જાય એટલે તેને વાજતે-ગાજતે ઢોલ, શરણાઈ અને સ્થાનિક વાદ્યો સાથે કુંભારના ઘરેથી લઈ જવામાં આવે છે.

આ સરઘસ ગામના પાદરે કે જંગલમાં આવેલા દેવસ્થાન સુધી જાય છે. દેવસ્થાન સામાન્ય રીતે ખુલ્લા આકાશ નીચે, કોઈ મોટા વડ કે મહુડાના વૃક્ષ નીચે આવેલું હોય છે. અહીં ભુવા (Badva/Shaman) દ્વારા ધાર્મિક વિધિ કરવામાં આવે છે. દેવતાને ધૂપ, દીવો, અગરબત્તી, નાળિયેર અને ક્યારેક પશુબલિ (મરઘા કે બકરા) પણ ચઢાવવામાં આવે છે. સિંદૂર અને તેલ લગાવીને નવા ઘોડાને જૂના ઘોડાઓની વચમાં આદરપૂર્વક સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

અહીં એક નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે અર્પણ કરવામાં આવેલા ઘોડાને ક્યારેય ત્યાંથી પાછો લાવવામાં આવતો નથી. વર્ષો જતાં આ માટીના ઘોડાઓ વરસાદ, તાપ અને પવનની થપાટો ખાઈને ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે અને ફરી માટીમાં ભળી જાય છે. આ પ્રક્રિયા “માટીમાંથી સર્જન અને માટીમાં વિલય” ના પ્રકૃતિના ચક્રનું અદભુત તત્વજ્ઞાન દર્શાવે છે. અહીં કોઈ કાયમી ભૌતિક સંગ્રહની લાલસા નથી, માત્ર સમર્પણની ભાવના છે.

આધુનિક સમયમાં ટેરાકોટા કળા અને કુંભારોની સ્થિતિ: પડકારો અને પરિવર્તનો

સમયની સાથે અન્ય પારંપરિક હસ્તકળાઓની જેમ ગુજરાતની આ વોટિવ ટેરાકોટા કળા અને કુંભાર સમુદાય પણ ઘણા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે:

૧. આર્થિક વળતરનો અભાવ: કુંભારો માટે આ ઘોડા બનાવવા એ અત્યંત મહેનત માંગી લેતું કામ છે, પરંતુ આદિવાસી અને ગ્રામીણ ગ્રાહકોની આર્થિક સ્થિતિ સામાન્ય હોવાથી તેમને પૂરતું વળતર મળતું નથી. ઘણીવાર વસ્તુ-વિનિમય (બાર્ટર સિસ્ટમ) મુજબ અનાજના બદલામાં ઘોડા આપવામાં આવે છે, જે આજના મોંઘવારીના જમાનામાં કુંભાર પરિવારના ગુજરાન માટે પૂરતું નથી.

૨. યુવા પેઢીનો નિરુત્સાહ: મહેનત વધુ અને આવક ઓછી હોવાથી, કુંભાર સમુદાયની નવી પેઢી આ પારંપરિક વ્યવસાયથી વિમુખ થઈ રહી છે. યુવાનો શહેરોમાં જઈને મજૂરી, ફેક્ટરીઓ કે અન્ય વ્યવસાયોમાં જોડાવવાનું વધુ પસંદ કરે છે. આનાથી આ પ્રાચીન કળા લુપ્ત થવાનો ભય ઊભો થયો છે.

૩. કાચી સામગ્રીની સમસ્યા: માટી લાવવા માટે તળાવો અને નદીઓ પર થતા દબાણો, અને લાકડાં-છાણાંની અછતને કારણે કાચો માલ મેળવવો હવે મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ બની ગયો છે.

૪. પ્લાસ્ટિક અને સિમેન્ટનું અતિક્રમણ: કેટલાક સ્થળોએ લોકો માટીના ઘોડાને બદલે બજારમાં મળતા સસ્તા પ્લાસ્ટિકના રમકડાં કે કાયમી રહે તેવા સિમેન્ટના ઘોડા ચઢાવવા લાગ્યા છે, જે માટીકળાની માંગ ઘટાડે છે અને પરંપરાગત સૌંદર્યનો નાશ કરે છે.

સકારાત્મક પાસાઓ અને આધુનિક બજાર: જોકે, કેટલાક સકારાત્મક પરિવર્તનો પણ આવ્યા છે. શહેરી વિસ્તારોમાં, ઇન્ટિરિયર ડિઝાઇનરો અને કલાપ્રેમીઓ દ્વારા ટેરાકોટાની આકૃતિઓ અને આદિવાસી વોટિવ ઘોડાઓને ઘરમાં સજાવટ (Home Decor) માટે વાપરવાનું ચલણ વધ્યું છે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તકળા મેળાઓ (દા.ત. સુરજકુંડ મેળો, સરસ મેળો) દ્વારા આ કારીગરોને મોટું બજાર મળ્યું છે. સરકારી સંસ્થાઓ અને કેટલાક એનજીઓ (NGOs) કારીગરોને આધુનિક ડિઝાઇનનું માર્ગદર્શન, ઇલેક્ટ્રિક ચાકડા અને બજાર વ્યવસ્થા પૂરી પાડીને તેમને પગભર કરવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.

સાંસ્કૃતિક વારસાની જાળવણીની અનિવાર્યતા

ગુજરાતના કુંભારો દ્વારા બનતા આ ટેરાકોટા ઘોડા માત્ર માટીના રમકડાં નથી. તે ગુજરાતના ગૌરવશાળી ઈતિહાસ, આદિવાસી લોકકળા, તેમની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પર્યાવરણ સાથેના તેમના સુમેળભર્યા સંબંધોનો એક જીવંત દસ્તાવેજ છે.

આ સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવી રાખવા માટે બહુઆયામી પ્રયાસોની જરૂર છે. હસ્તકલાને ઉત્તેજન આપતા પ્રદર્શનો યોજવા, કુંભારોને આર્થિક સહાય અને સન્માન આપવા, અને નવી પેઢીમાં આ કળા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી આવશ્યક છે. શાળાઓ અને કોલેજોના અભ્યાસક્રમમાં પણ સ્થાનિક હસ્તકળાઓ વિશે પરિચય આપવો જોઈએ.

માટી એ પૃથ્વીનું મૂળભૂત તત્વ છે અને તેમાંથી થતું સર્જન માનવ હૃદયની શ્રદ્ધાનું પ્રતિબિંબ છે. પોશીના કે છોટાઉદેપુરના જંગલોમાં ઊભેલા હજારો ટેરાકોટા ઘોડા માત્ર દેવતાઓની સવારી નથી, પરંતુ તે કુંભારના હાથની કમાલ અને આદિવાસીઓની અતૂટ આસ્થાનું સ્મારક છે. જ્યાં સુધી આસ્થા રહેશે, અને જ્યાં સુધી કુંભારનો ચાકડો ફરતો રહેશે, ત્યાં સુધી માટીમાંથી સર્જાતી આ અદભુત કળા અને ‘વોટિવ ઘોડા’ની હણહણાટી ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક ધરોહરમાં ગુંજતી રહેશે.

આ વારસો આપણા સૌનો છે, અને તેનું જતન કરવું એ માત્ર સરકારની જ નહીં, પરંતુ દરેક કલાપ્રેમી અને નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે. માટીકળાના આ ભવ્ય ઇતિહાસને સમજીને તેનું ગૌરવ વધારવું એ જ સાચા અર્થમાં આપણી સંસ્કૃતિની ઓળખ છે.