મોરબી રાજ્ય અને વાઘજી ઠાકોર: સૌરાષ્ટ્રનું પેરિસ બનાવનાર શાસક.

ગુજરાતના ઐતિહાસિક નકશા પર નજર કરીએ તો, સૌરાષ્ટ્રની ધરતી અનેક રજવાડાઓ, શૂરવીરો અને પ્રજાવત્સલ શાસકોના ઇતિહાસથી સમૃદ્ધ છે. પરંતુ, જ્યારે આધુનિકીકરણ, સ્થાપત્યકળા અને દીર્ઘદ્રષ્ટિની વાત આવે છે, ત્યારે મચ્છુ નદીના કાંઠે વસેલા ‘મોરબી’ રાજ્ય અને તેના મહાન શાસક સર વાઘજી રાવાજી (વાઘજી ઠાકોર બીજા) નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં, જ્યારે મોટાભાગના રજવાડાઓ પરંપરાગત શૈલીમાં જીવી રહ્યા હતા, ત્યારે વાઘજી ઠાકોરે પોતાના વિઝન અને યુરોપિયન પ્રવાસના અનુભવોથી મોરબીને “સૌરાષ્ટ્રનું પેરિસ” બનાવી દીધું હતું.

આ લેખમાં આપણે મોરબીના આ સુવર્ણ યુગ, સર વાઘજી ઠાકોરના જીવન, તેમના દ્વારા નિર્મિત અદભુત સ્થાપત્યો અને એક આધુનિક રાજ્ય તરીકે મોરબીના ઉદયની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

૧. મોરબી રાજ્યની પૃષ્ઠભૂમિ અને જાડેજા વંશ

મોરબી રાજ્યની સ્થાપના કચ્છના જાડેજા વંશના કુંવર કન્યોજી દ્વારા ૧૬૯૮ ની આસપાસ કરવામાં આવી હતી. મચ્છુ નદીના કિનારે વસેલું આ રાજ્ય ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનું હતું, કારણ કે તે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છને જોડતા માર્ગ પર આવેલું હતું. વર્ષો સુધી મોરબી એક સામાન્ય દેશી રજવાડું રહ્યું, પરંતુ તેનો ખરો સુવર્ણકાળ ૧૯મી સદીમાં શરૂ થયો, જ્યારે રાજ્યની બાગડોર યુવા અને શિક્ષિત શાસક વાઘજી ઠાકોરના હાથમાં આવી.

૨. સર વાઘજી ઠાકોર: પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

સર વાઘજી રાવાજીનો જન્મ ૧૭ એપ્રિલ ૧૮૫૮ ના રોજ થયો હતો. ૧૮૭૦ માં તેમના પિતા રાવાજીનું અવસાન થતાં, માત્ર ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેઓ મોરબીની ગાદી પર બેઠા. નાની ઉંમર હોવાથી, બ્રિટિશ પોલિટિકલ એજન્સીના માર્ગદર્શન હેઠળ વહીવટ ચાલતો હતો, જ્યારે વાઘજી ઠાકોરને શિક્ષણ માટે રાજકોટની પ્રખ્યાત રાજકુમાર કોલેજ (Rajkumar College) માં મોકલવામાં આવ્યા.

રાજકુમાર કોલેજમાં મળેલા બ્રિટિશ શિક્ષણે તેમના વિચારોને વિશાળ બનાવ્યા. ત્યાં તેઓ અંગ્રેજી સાહિત્ય, ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને વહીવટના પાઠ શીખ્યા. તેમના વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે ૧૮૮૦ માં તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ અને અનુભવ માટે યુરોપના પ્રવાસે ગયા.

યુરોપ પ્રવાસનો પ્રભાવ: ઇંગ્લેન્ડ અને ખાસ કરીને ફ્રાન્સની રાજધાની પેરિસની મુલાકાતે તેમના માનસ પર ઊંડી છાપ છોડી. પેરિસના પહોળા રસ્તાઓ, ટાઉન પ્લાનિંગ, નદી કિનારાનો વિકાસ, બગીચાઓ, પુલ અને ભવ્ય ઇમારતો જોઈને તેમણે સ્વપ્ન જોયું કે: “મારું મોરબી પણ આવું જ સુંદર હોવું જોઈએ.” ભારત પરત ફરીને ૧૮૭૯ માં સ્વતંત્ર શાસન સંભાળ્યા પછી, તેમણે આ સ્વપ્નને સાકાર કરવા રાત-દિવસ એક કર્યા.

૩. સ્થાપત્યના શિલ્પી: મોરબી બન્યું “સૌરાષ્ટ્રનું પેરિસ”

વાઘજી ઠાકોરનો સૌથી મોટો ફાળો મોરબીના શહેરીકરણ અને સ્થાપત્યમાં છે. તેમણે મોરબીને એક ગામડામાંથી આધુનિક યુરોપિયન શહેર જેવો ઘાટ આપ્યો.

અ. મણિ મંદિર (વિલિંગ્ડન સેક્રેટેરિયેટ) – પ્રેમનું પ્રતીક

જેમ શાહજહાંએ મુમતાઝની યાદમાં તાજમહેલ બનાવ્યો, તેમ વાઘજી ઠાકોરે પોતાની પ્રિયતમા ‘મણિ’ ની યાદમાં મણિ મંદિર નું નિર્માણ કરાવ્યું. આ ઇમારત માત્ર એક મંદિર નથી, પરંતુ એક ભવ્ય મહેલ છે, જેને સત્તાવાર રીતે ‘વિલિંગ્ડન સેક્રેટેરિયેટ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું.

• સ્થાપત્ય શૈલી: આ ઇમારત ગોથિક, રાજપૂતાના અને ઇન્ડો-સારાસેનિક શૈલીનું અદભુત મિશ્રણ છે.
• વિશેષતા: રાજસ્થાનથી ખાસ મંગાવેલા પથ્થરો, ઝીણવટભર્યું કોતરકામ, વિશાળ પ્રાંગણ અને ૧૩૦ જેટલા ઓરડાઓ તેને અદ્વિતીય બનાવે છે. તેમાં રાધા-કૃષ્ણ, શિવ, રણછોડરાયના મંદિરો પણ સ્થાપિત છે. મચ્છુ નદીના કાંઠે ઉભેલું આ સ્થાપત્ય મોરબીનું હૃદય ગણાય છે.

બ. ઝૂલતો પુલ (Suspension Bridge)

પેરિસ અને લંડનના પુલોથી પ્રભાવિત થઈને વાઘજી ઠાકોરે મોરબીમાં મચ્છુ નદી પર ઐતિહાસિક ઝૂલતો પુલ બનાવ્યો. આ પુલ દરબારગઢ (રાજાના નિવાસસ્થાન) અને નઝરબાગ (રાજવી મહેલ) ને એકબીજા સાથે જોડતો હતો.

• એન્જિનિયરિંગ કમાલ: ૧૯મી સદીના અંતમાં (લગભગ ૧૮૮૭ માં) આ પુલનું નિર્માણ યુરોપની અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી અને વાયર-રોપ (સ્ટીલના દોરડા) નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે ગુજરાતમાં આવો પુલ ક્યાંય નહોતો.
• આ પુલ માત્ર એક પરિવહનનું માધ્યમ નહોતો, પરંતુ મોરબીની તકનીકી પ્રગતિનું જીવંત ઉદાહરણ હતો. (નોંધ: ઓક્ટોબર ૨૦૨૨ માં આ પુલની થયેલી દુર્ઘટના એક અત્યંત દુઃખદ ઘટના છે, પરંતુ તેનો ઐતિહાસિક વારસો અને એન્જિનિયરિંગ મહત્વ અકબંધ છે.)

ક. ગ્રીન ચોક અને યુરોપિયન ટાઉન પ્લાનિંગ

મોરબી શહેરમાં પ્રવેશતા જ તમને યુરોપના કોઈ શહેરમાં આવ્યા હોવાનો અહેસાસ થાય છે, તેનું કારણ છે ગ્રીન ચોક.

• વાઘજી ઠાકોરે શહેરના મધ્યમાં એક વિશાળ ચોક બનાવ્યો, જેને ત્રણ ભવ્ય દરવાજાઓ – નગર દરવાજો, પ્રહલાદ દરવાજો અને અન્ય એક દરવાજા સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો.
• આ ચોકની ડિઝાઇન એવી રીતે કરવામાં આવી હતી કે ત્યાંથી શહેરના મુખ્ય રસ્તાઓ સીધી લાઇનમાં નીકળતા હતા.
• રસ્તાઓ પહોળા હતા, અને બંને બાજુ એકસમાન શૈલીના મકાનો અને દુકાનો બનાવવાની કડક સૂચનાઓ હતી.

ડ. વિક્ટોરિયા જ્યુબિલી લાઇબ્રેરી અને નઝરબાગ પેલેસ

લોકોમાં વાંચન અને શિક્ષણનો વ્યાપ વધે તે માટે તેમણે વિક્ટોરિયા જ્યુબિલી લાઇબ્રેરી ની સ્થાપના કરી. આ પુસ્તકાલયનું ભવન પણ યુરોપિયન આર્કિટેક્ચરનો ઉત્તમ નમૂનો છે. આ ઉપરાંત, મચ્છુ નદીના સામા કાંઠે તેમણે નઝરબાગ પેલેસ અને રિવરસાઇડ પેલેસ બનાવ્યા, જે યુરોપિયન રાચરચીલા, ઝુમ્મરો અને બગીચાઓથી સુશોભિત હતા.

૪. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજી: સમય કરતાં આગળનું વિઝન

વાઘજી ઠાકોર માત્ર સ્થાપત્યના શોખીન નહોતા, તેઓ એ પણ જાણતા હતા કે રાજ્યનો આર્થિક વિકાસ મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિના શક્ય નથી.

મોરબી સ્ટેટ રેલવે (Morbi State Railway – MSR)

સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં મોરબી રાજ્ય પહેલું એવું રજવાડું હતું જેણે પોતાની સ્વતંત્ર રેલવે લાઇન નાખી.

• ટ્રામવે થી શરૂઆત: શરૂઆતમાં વાઘજી ઠાકોરે ૨ ફૂટ ૬ ઇંચની નેરોગેજ ટ્રામવે (Tramway) શરૂ કરી, જેને ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચવામાં આવતી હતી.
• સ્ટીમ એન્જિન: પાછળથી આ લાઇનને મીટરગેજમાં ફેરવવામાં આવી અને તેમાં સ્ટીમ એન્જિન દાખલ કરવામાં આવ્યા. મોરબીથી વઢવાણ અને બાદમાં નવલખી બંદર સુધી આ રેલવે નેટવર્ક વિસ્તર્યું.
• આ રેલવેના કારણે મોરબીનો કપાસ, મીઠું અને અન્ય માલસામાન સીધો બ્રિટિશ ભારત અને વિદેશમાં નિકાસ થવા લાગ્યો, જેનાથી રાજ્યની આવકમાં જંગી વધારો થયો.

ટેલિગ્રાફ, ટેલિફોન અને વીજળી

જ્યારે ભારતના મોટાભાગના ગામડાઓમાં વીજળીના દર્શન નહોતા થયા, ત્યારે વાઘજી ઠાકોરે મોરબીના મહેલો અને મુખ્ય રસ્તાઓ પર ઇલેક્ટ્રિસિટીની વ્યવસ્થા કરી હતી. વહીવટી સરળતા માટે તેમણે રાજકોટ અને મોરબી વચ્ચે સીધી ટેલિગ્રાફ અને ટેલિફોન લાઇન પણ શરૂ કરાવી હતી.

૫. આર્થિક વિકાસ અને નવલખી બંદરનું નિર્માણ

રાજ્ય પાસે મર્યાદિત ખેતીલાયક જમીન હતી, તેથી વાઘજી ઠાકોરે દરિયાઈ વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. કચ્છના અખાતમાં આવેલ નવલખી બંદર ને તેમણે એક આધુનિક બંદર તરીકે વિકસાવ્યું.

• તેમણે નવલખી બંદર સુધી સીધી રેલવે લાઇન નાખી, જેથી માલસામાન સીધો સ્ટીમરમાં ચઢાવી શકાય.
• બંદર પર આધુનિક ક્રેન, ગોડાઉન અને લાઇટહાઉસની વ્યવસ્થા કરી.
• તેમના આ પ્રયાસોના કારણે મોરબી વેપારનું એક મોટું કેન્દ્ર બન્યું. આજે પણ મોરબી જે સિરામિક અને ઘડિયાળ ઉદ્યોગનું હબ છે, તેના પાયામાં વાઘજી ઠાકોરે ઊભું કરેલું આ મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વ્યાપારી માનસિકતા છે.

૬. સામાજિક સુધારણા, દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન અને પ્રજાવત્સલ સ્વભાવ

વાઘજી ઠાકોર એક કડક વહીવટકર્તા હતા, પરંતુ પ્રજા માટે તેમના હૃદયમાં અપાર પ્રેમ હતો.

• છપ્પનિયો દુકાળ (૧૮૯૯-૧૯૦૦): ભારતના ઇતિહાસમાં વિક્રમ સંવત ૧૯૫૬ નો દુકાળ અત્યંત ભયંકર હતો. આ સમયે વાઘજી ઠાકોરે પ્રજા માટે અન્નક્ષેત્રો ખોલ્યા. તેમણે મફત અનાજ વહેંચવાને બદલે ‘રાહત કાર્યો’ (Relief Works) શરૂ કર્યા. લોકો પાસે રસ્તાઓ, તળાવો અને રેલવેના પાટા નાખવાનું કામ કરાવ્યું અને સામે પૂરતું વેતન આપ્યું, જેથી પ્રજાનું સ્વમાન જળવાઈ રહે.
• શિક્ષણ અને આરોગ્ય: તેમણે મોરબીમાં અદ્યતન હોસ્પિટલ (કિંગ જ્યોર્જ હોસ્પિટલ) બનાવી, જ્યાં મફત સારવાર અપાતી. છોકરાઓ અને ખાસ કરીને છોકરીઓ માટે શાળાઓ શરૂ કરી, અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણના બીજ રોપ્યા.

૭. સન્માન અને વારસો

વાઘજી ઠાકોરના આ આધુનિક અને પ્રગતિશીલ શાસનથી બ્રિટિશ સરકાર પણ અત્યંત પ્રભાવિત હતી. બ્રિટિશ ક્રાઉને તેમને GCIE (Knight Grand Commander of the Order of the Indian Empire) અને KCSI જેવા સર્વોચ્ચ ઇલકાબોથી સન્માનિત કર્યા હતા. તેમને ૧૧ તોપોની સલામી (11-gun salute) નું સન્માન પ્રાપ્ત હતું.

તેઓ એક આધુનિક રાજા હોવાની સાથે સાથે ભારતીય પરંપરાઓના પણ રક્ષક હતા. તેઓ ઉત્તમ ઘોડેસવાર હતા, આધુનિક મોટરકારોનો શોખ ધરાવતા હતા, અને કલા-સંગીતના આશ્રયદાતા હતા.

નિષ્કર્ષ:

૧૧ જૂન ૧૯૨૨ ના રોજ સર વાઘજી ઠાકોરનું અવસાન થયું. ૪૩ વર્ષના તેમના શાસનકાળ દરમિયાન તેમણે મોરબીને ધૂળિયા ગામમાંથી કાઢીને એક આધુનિક, સુવિધાસંપન્ન અને સમૃદ્ધ ‘સૌરાષ્ટ્રના પેરિસ’ માં પરિવર્તિત કરી દીધું. તેમણે બનાવેલા સ્થાપત્યો, ઝૂલતો પુલ, મણિ મંદિર અને ગ્રીન ચોક આજે પણ મોરબીની શાન વધારે છે.

આજે મોરબી ભારતનું ‘સિરામિક કેપિટલ’ છે અને વિશ્વભરમાં પોતાના ઉદ્યોગો માટે પ્રખ્યાત છે. પરંતુ, આ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના મૂળમાં સર વાઘજી ઠાકોરે નાખેલો રેલવે, બંદર, રસ્તાઓ અને વેપાર-વાણિજ્યનો મજબૂત પાયો રહેલો છે. ગુજરાતના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ દીર્ઘદ્રષ્ટિવાળા રાજવીઓની વાત થશે, ત્યારે મોરબીના સર વાઘજી ઠાકોરનું નામ સદૈવ અગ્રેસર રહેશે.