ગુજરાતની લાઈબ્રેરીઓ: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી અને ફોર્બ્સ સભા

ગુજરાતનો જ્ઞાન વારસો: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી (સુરત) અને ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભાનો ઈતિહાસ

ગુજરાતનો જ્ઞાન વારસો પુસ્તકાલયો માત્ર ઈંટો અને ચૂનાથી બનેલી ઇમારતો નથી, પરંતુ તે જે-તે સમયના સમાજની બૌદ્ધિક ચેતના, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના ધબકતા હૃદય સમાન છે. ગુજરાતનો ઈતિહાસ વેપાર અને વાણિજ્યની સાથે સાથે સાહિત્ય અને જ્ઞાનની ઉપાસનાનો પણ રહ્યો છે. ૧૯મી સદીમાં જ્યારે ભારતમાં નવજાગૃતિ કાળ (Renaissance) ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે ગુજરાતમાં પણ અંગ્રેજી કેળવણી અને દેશી સાહિત્યના જતન માટે અનેક સંસ્થાઓનો પાયો નખાયો. આ સમયગાળા દરમિયાન સ્થપાયેલી બે મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ એટલે સુરતની ‘એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી’ અને મુંબઈ સ્થિત (પરંતુ ગુજરાતી અસ્મિતાનું કેન્દ્ર) ‘ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા’.

આ બંને સંસ્થાઓનો ઉદ્ભવ બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન થયો હતો, પરંતુ તેમનો આત્મા સંપૂર્ણપણે ભારતીય અને વિશેષ કરીને ગુજરાતી રહ્યો છે. એક તરફ એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરીએ દક્ષિણ ગુજરાતમાં જ્ઞાનની જ્યોત જલાવી, તો બીજી તરફ ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભાએ ગુજરાતી સાહિત્ય, ઈતિહાસ અને હસ્તપ્રતોને લુપ્ત થતી બચાવી. પ્રસ્તુત લેખમાં આપણે આ બંને ઐતિહાસિક ધરોહરોનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

ગુજરાતની લાઈબ્રેરીઓ Video

વિભાગ ૧: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી, સુરત – ૧૭૫ વર્ષ જૂનો જ્ઞાનનો ગઢ

સુરત શહેર એટલે સોનાની મુરત. તાપી નદીના કિનારે વસેલું આ શહેર સદીઓથી વ્યાપારનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. પરંતુ ૧૮૫૦માં સ્થપાયેલી એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરીએ સુરતને એક નવી ઓળખ આપી – ‘જ્ઞાનનગરી’ની. આ લાઈબ્રેરી માત્ર સુરતની જ નહીં, પણ સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાતની સૌથી જૂની અને સમૃદ્ધ લાઈબ્રેરીઓમાંની એક છે.

૧.૧ સ્થાપના અને ઇતિહાસ

૧ જુલાઈ, ૧૮૫૦ના રોજ એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમયગાળો એવો હતો જ્યારે અંગ્રેજ અમલદારો અને સ્થાનિક શ્રેષ્ઠીઓ વચ્ચે શિક્ષણ અને સમાજ સુધારણા માટે સહયોગ સધાઈ રહ્યો હતો. સુરતમાં તે સમયે હેનરી એન્ડ્રુઝ નામના એક નિવૃત્ત મેજિસ્ટ્રેટ હતા. તેઓ સાહિત્યપ્રેમી અને કલાના કદરદાન હતા. જ્યારે તેમનું અવસાન થયું, ત્યારે સુરતના નાગરિકો અને તેમના મિત્રોએ તેમની સ્મૃતિમાં એક જાહેર પુસ્તકાલય બનાવવાનો નિર્ણય લીધો.

આ ભગીરથ કાર્યમાં સુરતના તે સમયના અગ્રણી શ્રેષ્ઠી રાવ બહાદુર નગીનચંદ ઝવેરીએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે પુસ્તકાલયના નિર્માણ માટે મોટી રકમનું દાન આપ્યું અને પોતાની જમીન પણ આપી. આમ, એક અંગ્રેજ અધિકારીના નામ સાથે જોડાયેલી આ લાઈબ્રેરી ખરેખર તો સુરતીઓની ઉદારતા અને જ્ઞાનપિપાસાનું પરિણામ હતી.

૧.૨ સ્થાપત્ય કલાનો અદભૂત નમૂનો

એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરીની ઈમારત પોતે એક જીવંત ઈતિહાસ છે. ચોક બજાર વિસ્તારમાં આવેલી આ ઈમારત ગોથિક અને યુરોપિયન શૈલીના મિશ્રણથી બનાવવામાં આવી છે.

• બાંધકામ: આ ઈમારતની વિશેષતા એ છે કે તેમાં ક્યાંય લોખંડ કે સિમેન્ટનો ઉપયોગ થયો નથી. તે સમયના પરંપરાગત ચૂના, રેતી અને ખાસ પ્રકારના પથ્થરોથી તેનું ચણતર કરવામાં આવ્યું છે. લાકડાનું નકશીકામ અને ઊંચી છત તેને ભવ્ય બનાવે છે.
• પૂરનો સામનો: સુરત એટલે વારંવાર પૂરનો સામનો કરતું શહેર. આ લાઈબ્રેરીએ તાપી નદીના અનેક ભયાનક પૂર જોયા છે, છતાં તે અડીખમ ઊભી છે. ૧૮૩૭ની આગ અને ત્યારબાદના પૂર જેવી હોનારતો વચ્ચે પણ આ જ્ઞાનમંદિર સુરક્ષિત રહ્યું છે, જે તેના મજબૂત બાંધકામની સાબિતી છે.

૧.૩ દુર્લભ પુસ્તકોનો ખજાનો

એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી પાસે જે પુસ્તક ભંડોળ છે, તે સંશોધકો માટે સ્વર્ગ સમાન છે. અહીં આશરે ૨૫,૦૦૦ થી ૩૦,૦૦૦ જેટલા જૂના અને દુર્લભ પુસ્તકો સચવાયેલા છે.

• વિલિયમ શેક્સપિયર: અહીં શેક્સપિયરના નાટકોની અત્યંત જૂની આવૃત્તિઓ ઉપલબ્ધ છે.
• જૂના શબ્દકોશો (Dictionaries): ૧૯મી સદીના અંગ્રેજી અને ગુજરાતી શબ્દકોશો, જે હવે બજારમાં મળવા મુશ્કેલ છે, તે અહીં જોઈ શકાય છે.
• વર્તમાનપત્રોનો સંગ્રહ: સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સમયના અખબારો અને મેગેઝિનો અહીં સચવાયેલા છે, જે ઈતિહાસકારો માટે કિંમતી દસ્તાવેજ છે.
• વિજ્ઞાન અને કળા: તે જમાનામાં પ્રકાશિત થયેલા વિજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર અને ચિત્રકળાના પુસ્તકો પણ અહીં છે.

૧.૪ સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રદાન

એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી માત્ર પુસ્તકો સાચવવાનું કામ નથી કરતી, તેણે સુરતના ઘડતરમાં મોટો ફાળો આપ્યો છે.

• નર્મદ અને સુધારક યુગ: કવિ નર્મદ, જે સુરતના જ હતા, તેમના સમયમાં આ લાઈબ્રેરી બૌદ્ધિક ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર બની હતી. સુધારક યુગના અનેક વિચારો અહીંની બેઠકોમાં ઘડાયા હતા.
• સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: આઝાદીની લડત દરમિયાન ક્રાંતિકારીઓ અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ માટે આ લાઈબ્રેરી વિચાર-વિમર્શનું સ્થળ હતી.
• વિદ્યાર્થીઓ માટે આશીર્વાદ: દાયકાઓથી સુરતના મધ્યમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ, જેમની પાસે મોંઘા પુસ્તકો ખરીદવાની સગવડ નહોતી, તેમણે આ લાઈબ્રેરીમાં બેસીને અભ્યાસ કર્યો અને ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પ્રાપ્ત કર્યા.

૧.૫ વર્તમાન સ્થિતિ અને પડકારો

આજે ૧૭૫ વર્ષ પછી પણ એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી કાર્યરત છે, પરંતુ સમયની થપાટો તેની ઈમારત પર દેખાય છે. સુરત મહાનગરપાલિકા અને ટ્રસ્ટીઓ દ્વારા તેના જીર્ણોદ્ધાર (Renovation) માટેના પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. હેરીટેજ બિલ્ડીંગ હોવાથી તેના મૂળ સ્વરૂપને જાળવી રાખીને રિપેરિંગ કરવું એ એક પડકાર છે. ઉપરાંત, જૂના પુસ્તકોને ડિજિટાઈઝ કરવા અને તેને ઉધઈ જેવી જીવાતથી બચાવવા એ અત્યારની તાતી જરૂરિયાત છે.

વિભાગ ૨: ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા – ગુજરાતી અસ્મિતાના રક્ષક

હવે આપણે વાત કરીએ એક એવી સંસ્થાની જે ભૌગોલિક રીતે મુંબઈમાં છે, પરંતુ તેનો આત્મા અને શ્વાસ ‘ગુજરાત’ છે. તે છે ‘ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા’. ૧૯મી સદીમાં જ્યારે અંગ્રેજી કેળવણીનો પ્રભાવ વધી રહ્યો હતો, ત્યારે ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય અને ઈતિહાસ વિસરાઈ ન જાય તે માટે આ સંસ્થાનો જન્મ થયો હતો.

૨.૧ એક અનોખી મિત્રતા: ફોર્બ્સ અને દલપતરામ

ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભાના પાયામાં એક અંગ્રેજ અધિકારી અને એક ગુજરાતી કવિની અદભૂત મિત્રતા રહેલી છે.

• એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફોર્બ્સ (Alexander Kinloch Forbes): તેઓ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના અધિકારી હતા. તેમને ગુજરાતના ઈતિહાસ અને સાહિત્યમાં ઊંડો રસ હતો. તેમને લાગ્યું કે ગુજરાતનો ભવ્ય ઈતિહાસ ભાટ-ચારણોના ચોપડાઓમાં અને મૌખિક પરંપરામાં સચવાયેલો છે, જે ધીરે ધીરે નાશ પામી રહ્યો છે.
• કવિશ્વર દલપતરામ: ફોર્બ્સને ગુજરાતી ભાષા શીખવવા અને ગુજરાતના ગામડે-ગામડે ફરીને હસ્તપ્રતો એકઠી કરવા માટે કવિ દલપતરામનો સાથ મળ્યો. આ જોડીએ ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે નામ લખાવ્યું.

૨.૨ સ્થાપના (૧૮૪૮ અને ૧૮૬૫)

સૌ પ્રથમ ફોર્બ્સે ૧૮૪૮માં ‘ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી’ (જે આજે ‘ગુજરાત વિદ્યાસભા’ તરીકે ઓળખાય છે) ની સ્થાપના અમદાવાદમાં કરી. ત્યારબાદ તેઓ મુંબઈ ગયા. મુંબઈમાં વસતા ગુજરાતીઓમાં સાહિત્યપ્રેમ જગાડવા અને સંશોધન કાર્યને વેગ આપવા તેમણે ૧૮૬૫માં **‘ગુજરાતી સભા’**ની સ્થાપના કરી. કમનસીબે, સ્થાપનાના થોડા સમય બાદ જ ફોર્બ્સનું અવસાન થયું. તેમના માનમાં અને તેમના યોગદાનને ચિરંજીવી બનાવવા માટે આ સંસ્થાનું નામ બદલીને ‘ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા’ કરવામાં આવ્યું. આ સંસ્થા મુંબઈના ગિરગામ વિસ્તારમાં આવેલા કીર્તન કેન્દ્રની પાછળ, વી.પી. રોડ પર આવેલી છે.

૨.૩ સંસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય

આ સભાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અત્યંત સ્પષ્ટ અને દૂરંદેશીભર્યો હતો:

1. ગુજરાતી ભાષાની જૂની હસ્તપ્રતો (Manuscripts) એકઠી કરવી અને સાચવવી.
2. ગુજરાતના ઈતિહાસને લગતી સામગ્રીનું સંશોધન કરવું.
3. ઉત્તમ પુસ્તકોનું પ્રકાશન કરવું.
4. સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ અને વ્યાખ્યાનો યોજવા.

૨.૪ હસ્તપ્રતો અને પુસ્તકોનો અમૂલ્ય ખજાનો

ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા પાસે જે સંગ્રહ છે, તે તેને વિશ્વની અન્ય સામાન્ય લાઈબ્રેરીઓથી અલગ પાડે છે.

• હસ્તપ્રતો (Manuscripts): દલપતરામ અને ફોર્બ્સે ગામેગામ ફરીને એકઠી કરેલી સેંકડો હસ્તપ્રતો અહીં સચવાયેલી છે. જેમાં મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય, જૈન સાહિત્ય, રાસા, આખ્યાન અને પદ્ય વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. સંશોધકો માટે આ કાચું સોનું છે.
• રાસમાળા (Ras Mala): ફોર્બ્સે લખેલું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક ‘રાસમાળા’, જેમાં ગુજરાતનો લોકઈતિહાસ આલેખાયેલો છે, તેની મૂળ આવૃત્તિઓ અને સંદર્ભ સાહિત્ય અહીં ઉપલબ્ધ છે.
• પુસ્તક ભંડોળ: અહીં હજારોની સંખ્યામાં દુર્લભ ગુજરાતી પુસ્તકો છે. ૧૯મી સદીમાં છપાયેલા શરૂઆતના પુસ્તકો, જે બીજે ક્યાંય મળવા મુશ્કેલ છે, તે અહીં જોઈ શકાય છે.

૨.૫ ફોર્બ્સ સભા ત્રૈમાસિક (Quarterly Journal)

આ સંસ્થાનું સૌથી મોટું પ્રદાન તેનું મુખપત્ર ‘ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા ત્રૈમાસિક’ છે. ૧૯૩૬થી શરૂ થયેલું આ મેગેઝિન આજે પણ નિયમિતપણે પ્રગટ થાય છે. આ ત્રૈમાસિકમાં:

• જૂની હસ્તપ્રતોનું સંપાદન.
• ઐતિહાસિક લેખો.
• સાહિત્યિક વિવેચન.
• સંશોધનાત્મક નિબંધો પ્રકાશિત થાય છે. ગુજરાતી સાહિત્યના ગંભીર અભ્યાસીઓ અને પીએચ.ડી. કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ત્રૈમાસિક એક સંદર્ભ ગ્રંથ સમાન છે.

૨.૬ સંશોધન અને પ્રકાશન પ્રવૃત્તિઓ

ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા માત્ર સંગ્રહસ્થાન નથી, પણ એક જીવંત સંશોધન કેન્દ્ર છે.

• સંપાદન કાર્ય: અહીં રહેલી હસ્તપ્રતોને ઉકેલીને તેને પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકાશિત કરવાનું કામ સભા નિરંતર કરે છે. અત્યાર સુધીમાં સેંકડો પુસ્તકો અહીંથી પ્રકાશિત થયા છે.
• વ્યાખ્યાન શ્રેણી: સાહિત્ય અને ઈતિહાસના વિષયો પર વિદ્વાનોના વ્યાખ્યાનો અહીં યોજાય છે, જે મુંબઈમાં વસતા ગુજરાતીઓને પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે જોડી રાખે છે.

વિભાગ ૩: બંને સંસ્થાઓનું તુલનાત્મક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ

એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી અને ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા, બંનેનું કાર્યક્ષેત્ર અને સ્વરૂપ અલગ હોવા છતાં, તેમનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય જ્ઞાન પ્રસારનો રહ્યો છે.

૩.૧ સામ્યતાઓ:

• અંગ્રેજ-ગુજરાતી સહયોગ: બંને સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં અંગ્રેજ અધિકારીઓ (હેનરી એન્ડ્રુઝ અને એલેક્ઝાન્ડર ફોર્બ્સ) અને ગુજરાતી પ્રબુદ્ધ નાગરિકોનો સહિયારો પ્રયાસ રહ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે જ્ઞાનને કોઈ સીમાડા હોતા નથી.
• વારસાનું જતન: બંને સંસ્થાઓએ ૧૯મી સદીના દસ્તાવેજો અને સાહિત્યને ૨૧મી સદી સુધી પહોંચાડવાનું કામ કર્યું છે.
• સંઘર્ષ: બંને સંસ્થાઓએ સમયની સાથે આર્થિક ભીંસ અને વાચકોની ઘટતી સંખ્યા જેવા પડકારોનો સામનો કર્યો છે, છતાં ટકી રહી છે.

૩.૨ તફાવત:

• કાર્યક્ષેત્ર: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી એક ‘પબ્લિક લાઈબ્રેરી’ (જાહેર પુસ્તકાલય) તરીકે વિકસી છે, જ્યાં સામાન્ય વાચક વર્તમાનપત્રો અને નવલકથાઓ વાંચવા જાય છે. જ્યારે ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા એક ‘એકેડેમિક’ (શૈક્ષણિક/સંશોધનાત્મક) સંસ્થા છે, જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે વિદ્વાનો અને સંશોધકો કરે છે.
• સંગ્રહ: એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરીમાં અંગ્રેજી અને અન્ય વિષયોના પુસ્તકો પણ છે, જ્યારે ફોર્બ્સ સભાનું મુખ્ય ફોકસ ‘ગુજરાતી’ સાહિત્ય અને હસ્તપ્રતો પર કેન્દ્રિત છે.

નિષ્કર્ષ અને ભવિષ્યની દિશા

આજના ડિજિટલ યુગમાં, જ્યારે માહિતી આંગળીના ટેરવે ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે શું આ જૂની લાઈબ્રેરીઓની જરૂર છે? જવાબ છે – હા, પહેલા કરતાં પણ વધારે. ઈન્ટરનેટ પર માહિતી છે, પણ જ્ઞાન અને ઈતિહાસની પ્રમાણભૂતતા આ સંસ્થાઓમાં સચવાયેલી છે.

એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી (સુરત) એ માત્ર પુસ્તકોનું ઘર નથી, પણ સુરતની શાંતિ અને સંસ્કારિતાનું પ્રતીક છે. જો તેને આધુનિક સુવિધાઓ સાથે સજ્જ કરવામાં આવે અને ડિજિટાઈઝેશન કરવામાં આવે, તો તે યુવા પેઢી માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની શકે છે.

ફોર્બ્સ ગુજરાતી સભા (મુંબઈ) એ ગુજરાતી ભાષાના અસ્તિત્વ માટે લડતી સંસ્થા છે. મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં ગુજરાતી ભાષાને જીવંત રાખવામાં અને તેના પ્રાચીન વારસાને સાચવવામાં તેનું યોગદાન અમૂલ્ય છે. તેની હસ્તપ્રતોનું ડિજિટાઈઝેશન કરીને તેને વિશ્વભરના ગુજરાતીઓ માટે ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવું જોઈએ.

અંતમાં, આ બંને સંસ્થાઓ ‘ટાઈમ મશીન’ જેવી છે. તેમાં પ્રવેશતાં જ તમે ૧૦૦-૧૫૦ વર્ષ પાછળ જઈ શકો છો અને આપણા પૂર્વજોના વિચારોને સ્પર્શી શકો છો. ગુજરાતની અને ભારતની આ બૌદ્ધિક સંપત્તિને સાચવવી એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. સરકાર, સમાજ અને સાહિત્યપ્રેમીઓએ સાથે મળીને આ ‘શબ્દ-તીર્થો’નો મહિમા જાળવી રાખવો પડશે, જેથી આવનારી પેઢીઓ જાણી શકે કે તેમનો વારસો કેટલો સમૃદ્ધ હતો.