લોકગીતો અને હાલરડાં: સંસ્કાર અને લાગણીઓના વાહક તરીકે.
પ્રસ્તાવના: લોકહૃદયનો ધબકાર
સાહિત્ય એ સમાજનું દર્પણ છે, પરંતુ લોકસાહિત્ય એ સમાજનો આત્મા છે. જ્યારે કોઈ પ્રજા પોતાના સુખ, દુઃખ, આશા, આકાંક્ષા, વીરતા અને વિરહને શબ્દોમાં વણી લે છે, ત્યારે લોકગીતનો જન્મ થાય છે. અને જ્યારે એક જનની પોતાના બાળકના ભવિષ્યના સપનાઓને સ્વરમાં ઢાળીને તેને નિદ્રાધીન કરે છે, ત્યારે હાલરડાં સર્જાય છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં, અને ખાસ કરીને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં, લોકગીતો અને હાલરડાં માત્ર મનોરંજનના સાધનો નથી; તે સંસ્કાર સિંચન અને લાગણીઓના વહન માટેના સશક્ત માધ્યમો છે.
‘લોકગીત’ શબ્દમાં જ તેનો અર્થ સમાયેલો છે – લોકો દ્વારા, લોકો માટે અને લોકોનું ગીત. તેના કોઈ એક રચયિતા હોતા નથી. કાળના પ્રવાહમાં વહેતા વહેતા, અનેક કંઠે ગવાતા અને બદલાતા આ ગીતો પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળેલી અમૂલ્ય ભેટ છે. રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કહ્યું હતું કે, “લોકસાહિત્ય એ ધરતીના ધાવણ જેવું છે.” જેમ બાળક માટે માતાનું દૂધ પોષણક્ષમ છે, તેમ સમાજ માટે લોકગીતો અને હાલરડાં સાંસ્કૃતિક પોષણનો સ્ત્રોત છે. આ લેખમાં આપણે જોઈશું કે કેવી રીતે આ મૌખિક પરંપરાએ ગુજરાતી અસ્મિતા અને ભારતીય મૂલ્યોને જીવંત રાખ્યા છે.
લોકગીતો અને હાલરડાં વિડિયો જોવા માટે
ભાગ ૧: લોકગીતો – લોકજીવનની આરસી
લોકગીત એ કોઈ કવિની કલમમાંથી નીતરેલી શાહી નથી, પણ ખેતરમાં કામ કરતા ખેડૂત, નદી કિનારે પાણી ભરતી પનિહારી, રણમાં ભટકતા માલધારી અને યુદ્ધના મેદાનમાં જતાં શૂરવીરના હૃદયમાંથી નીકળેલા ઉદ્ગારો છે.
૧.૧ અનામી સર્જકોની અમર રચનાઓ શિષ્ટ સાહિત્યમાં કવિનું નામ હોય છે, પણ લોકગીત તો ‘અપૌરુષેય’ જેવું છે. તેની રચના કોઈ એક વ્યક્તિએ કરી હશે, પણ પછી સમાજે તેને અપનાવી લીધું, તેમાં પોતાના શબ્દો ઉમેર્યા, ઢાળ બદલ્યા અને તેને પોતાનું બનાવી લીધું. તેથી જ લોકગીતોમાં જે સ્વાભાવિકતા અને સરળતા જોવા મળે છે તે અન્યત્ર દુર્લભ છે. તેમાં છંદ કે અલંકારના નિયમોનું બંધન હોતું નથી, માત્ર હૃદયના ભાવનું વહેણ હોય છે.
૧.૨ લોકગીતોના વિવિધ પ્રકારો અને સામાજિક ચિત્ર ગુજરાતી લોકગીતોમાં જીવનના દરેક તબક્કા અને દરેક ઋતુનું વર્ણન મળે છે.
- ઋતુગીતો: વર્ષાના આગમન સાથે ગવાતા મલ્હાર, હોળીના ગીતો, કે વસંતના ગીતો પ્રકૃતિ સાથેના માનવના અતૂટ સંબંધને દર્શાવે છે. “આવ્યા આવ્યા જેઠના મેહ, વાદળ ઘેરાણા…” જેવા ગીતોમાં ખેતીપ્રધાન સમાજની આશાઓ વ્યક્ત થાય છે.
- લગ્નગીતો: ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં લગ્ન એ માત્ર બે વ્યક્તિનું મિલન નથી, પણ બે પરિવારો અને સમાજનું મિલન છે. ગણેશ સ્થાપનાથી માંડીને વિદાય સુધીના દરેક પ્રસંગના ગીતો છે. “મેંદી તે વાવી માળવે ને એનો રંગ ગયો ગુજરાત…” જેવા ગીતોમાં ભૌગોલિક સીમાઓ અને સાંસ્કૃતિક પ્રેમનો સમન્વય છે.
- શ્રમગીતો: કાળી મજૂરી કરતા શ્રમિકો અને ખેડૂતો થાક ઉતારવા જે ગીતો ગાય છે તે શ્રમગીતો છે. આ ગીતોમાં જીવનના સંઘર્ષની સાથે સાથે ઈશ્વર પરના ભરોસાનો સૂર હોય છે.
૧.૩ સામાજિક સંબંધોનું પ્રતિબિંબ લોકગીતોમાં સંયુક્ત કુટુંબની ભાવના અને તેમાં રહેલા ખાટા-મીઠા સંબંધોનું અદ્ભુત વર્ણન જોવા મળે છે. સાસુ-વહુના ઝઘડા, નણંદ-ભોજાઈની છેડછાડ, દિયર-ભાભીનો સ્નેહ અને પિયરની યાદ – આ બધા વિષયો લોકગીતોમાં વણાયેલા છે. “દાદા હો દીકરી, વાગડમાં ન દેશો…” જેવા ગીતોમાં દીકરીની વેદના અને પિતાની લાચારીનું હૃદયદ્રાવક ચિત્ર છે. આ ગીતો તત્કાલીન સમાજની પ્રથા, સ્ત્રીની સ્થિતિ અને પારિવારિક માળખાને સમજવા માટે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ સમાન છે.
ભાગ ૨: હાલરડાં – સંસ્કાર સિંચનની પ્રથમ પાઠશાળા
“જે કર ઝુલાવે પારણું, તે જગત પર શાસન કરે” – આ ઉક્તિ હાલરડાંની શક્તિનો પરિચય કરાવે છે. હાલરડું એટલે માત્ર બાળકને સુવડાવવા માટે ગવાતું ગીત નહીં, પણ બાળકના અર્ધજાગ્રત મન (Subconscious Mind) માં સંસ્કારોનું બીજ રોપવાની પ્રક્રિયા.
૨.૧ મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ બાળક જ્યારે પારણામાં હોય છે, ત્યારે તેની ગ્રહણશક્તિ તીવ્ર હોય છે. માતાના કંઠમાંથી નીકળતા સ્વરો અને શબ્દો તેના મનસપટ પર કોતરાઈ જાય છે. હાલરડાંનો લય (Rhythm) બાળકના મગજના તરંગોને શાંત કરે છે, તેને સુરક્ષાનો અહેસાસ કરાવે છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે કે સંગીત અને લય બાળકના માનસિક વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
૨.૨ શૌર્ય અને વીરતાના પાઠ ગુજરાતી અને ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રના હાલરડાંની વિશેષતા એ છે કે તેમાં માત્ર ‘ચંદામામા’ કે ‘પરીઓ’ની વાતો નથી હોતી, પણ વીરતા અને ત્યાગની વાતો હોય છે. શિવાજીનું હાલરડું તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે:
“આભમાં ઉગેલ ચાંદલો, ને જીજાબાઈને આવ્યાં બાળ, બાળુડાને માત હિંચોળે, ધણણણ ડુંગરા બોલે…”
આ હાલરડાંમાં માતા જીજાબાઈ શિવાજીને ઊંઘમાં જ કહે છે કે તારે મોગલો સામે લડવાનું છે, સ્વરાજ્ય સ્થાપવાનું છે. બાળક હજી સમજણું નથી થયું ત્યાં જ તેના કાનમાં વીરતાના મંત્રો ફૂંકવામાં આવે છે. આને કારણે જ ઈતિહાસમાં શિવાજી જેવા વીર પુરુષો પાક્યા. માતા પોતાના બાળકને કાયર નહીં, પણ શૂરવીર જોવા માંગે છે, તે ભાવના હાલરડાંમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
૨.૩ ભવિષ્યના સપનાં અને વાસ્તવિકતા હાલરડાંમાં માતા પોતાના પુત્ર માટે જે સપનાં જુએ છે તેનું વર્ણન હોય છે. “દીકરો મારો લાડકવાયો, દેવનો દીધેલ છે…” માં માતાનો અપાર પ્રેમ છલકાય છે. તો વળી, “ભાઈ મારો ડાહ્યો, પાટલે બેસી નાહ્યો…” જેવા સાદા શબ્દો દ્વારા સ્વચ્છતા અને શિસ્તના પ્રાથમિક પાઠ ભણાવવામાં આવે છે.
હાલરડાં એ બાળક અને માતા વચ્ચેના સંવાદનો સેતુ છે. અહીં ભાષાનું વ્યાકરણ મહત્વનું નથી, પણ લાગણીનું વ્યાકરણ સર્વોપરી છે. બાળક શબ્દો સમજતું નથી, પણ માતાના અવાજના કંપનો (Vibrations) દ્વારા તે પ્રેમ, સુરક્ષા અને સંસ્કાર પામે છે.
ભાગ ૩: લાગણીઓનું વહન – સુખ, દુઃખ અને વિરહ
લોકગીતો અને હાલરડાં માનવ મનની દબાયેલી લાગણીઓને વ્યક્ત કરવાનું સબળ માધ્યમ છે. જનસમાજ જે વાતો સીધી રીતે નથી કહી શકતો, તે ગીતો દ્વારા કહે છે.
૩.૧ વિરહ અને પ્રતીક્ષા ગુજરાતી લોકગીતોમાં ‘વિરહ’ એક મુખ્ય રસ છે. ખાસ કરીને જ્યારે પતિ કમાવવા માટે પરદેશ (દરિયાપાર) જાય છે ત્યારે પત્નીની મનોદશાનું વર્ણન હૃદયસ્પર્શી હોય છે. “મેંદી તે વાવી માળવે ને એનો રંગ ગયો ગુજરાત, મેંદી રંગ લાગ્યો રે…” આવા ગીતોમાં ભૌતિક અંતર હોવા છતાં મનનું મિલન કેવું હોય છે તે દર્શાવ્યું છે. પિયરથી સાસરે જતી કન્યાની વેદના, ભાઈને મળવા તરસી રહેલી બહેનની આરત, આ બધું લોકગીતોમાં વહે છે.
૩.૨ ભક્તિ અને સમર્પણ સૌરાષ્ટ્રની ધરતી સંતો અને શૂરાઓની ધરતી છે. અહીંના લોકગીતોમાં ભક્તિરસ છલોછલ ભરેલો છે. પ્રભાતિયા, ભજન અને કીર્તન એ લોકગીતનું જ એક સ્વરૂપ છે. નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયા હોય કે ગંગાસતીના ભજનો, તેમાં ઈશ્વર પ્રત્યેની શુદ્ધ લાગણી અને તત્વજ્ઞાનની વાતો સાદી ભાષામાં રજૂ થઈ છે. “વીજળીને ચમકારે મોતીડા પરોવો પાનબાઈ…” માં ક્ષણભંગુર જીવનનો ગૂઢ અર્થ સમજાવ્યો છે.
૩.૩ મરશિયા: શોકની અભિવ્યક્તિ જેમ સુખના ગીતો છે, તેમ દુઃખના પણ ગીતો છે. જ્યારે કોઈ સ્વજન મૃત્યુ પામે ત્યારે ગવાતા ‘મરશિયા’ કે ‘રાજીયા’માં કરુણ રસની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે. આ ગીતો માણસને રડાવીને હળવો કરે છે. દુઃખને દબાવી રાખવાને બદલે તેને વહેવા દેવું, એ પણ એક પ્રકારની ચિકિત્સા (Therapy) છે, જે લોકસાહિત્ય પૂરું પાડે છે. આ ગીતો મૃત્યુને જીવનના એક સત્ય તરીકે સ્વીકારવાની શક્તિ આપે છે.
ભાગ ૪: સંસ્કારોનું જતન અને મૂલ્યોનું હસ્તાંતરણ
લેખના શીર્ષક મુજબ, લોકગીતો અને હાલરડાં માત્ર મનોરંજન નથી, પણ સંસ્કારોના વાહક છે. પેઢી દર પેઢી આ મૌખિક વારસો કેવી રીતે મૂલ્યોનું જતન કરે છે તે જોઈએ.
૪.૧ કુટુંબ વ્યવસ્થા અને મર્યાદા ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘મર્યાદા’નું ખૂબ મહત્વ છે. લોકગીતોમાં વડીલોનું સન્માન, સ્ત્રીની લાજ અને પુરુષનું કર્તવ્ય – આ બધું વણાયેલું છે. સાસરીમાં ગયેલી દીકરી કેવી રીતે મર્યાદા જાળવીને પોતાની વાત રજૂ કરે છે, તે લોકગીતો શીખવે છે. તે શીખવે છે કે સંબંધોમાં નમ્રતા અને સહનશીલતાથી જ કુટુંબ ટકે છે.
૪.૨ મહેમાનગતિ અને ઉદારતા ગુજરાતની મહેમાનગતિ જગજાહેર છે. લોકગીતોમાં ‘અતિથિ દેવો ભવ’ ની ભાવના દ્રઢ થાય છે. “હેજી રે… તારે આંગણિયે પૂછીને જે કોઈ આવે, રે આવકારો મીઠો આપજે…” દુલા ભાયા કાગની આ રચના લોકગીત સમાન જ બની ગઈ છે. તે શીખવે છે કે આંગણે આવેલાનું સન્માન કરવું, તેના દુઃખમાં ભાગીદાર થવું એ જ સાચો માનવધર્મ છે. આ ગીતો સાંભળીને મોટો થયેલો માણસ ક્યારેય સ્વાર્થી બની શકતો નથી.
૪.૩ સ્ત્રી સશક્તિકરણનું અનોખું રૂપ ઘણીવાર એમ માનવામાં આવે છે કે જૂના જમાનામાં સ્ત્રીઓ દબાયેલી હતી. પરંતુ લોકગીતોમાં સ્ત્રીનું જે સ્વરૂપ મળે છે તે સ્વાભિમાની અને તેજસ્વી છે. રણબંકાને યુદ્ધે ચડાવતી વીરાંગના હોય કે દારૂડિયા પતિને સુધારતી પત્ની, લોકગીતોમાં સ્ત્રી શક્તિનો અવાજ છે. ગરબામાં આદ્યશક્તિની આરાધના એ સ્ત્રી સશક્તિકરણનું જ પ્રતીક છે.
ભાગ ૫: આધુનિક યુગમાં લોકગીતો અને હાલરડાંની પ્રાસંગિકતા
આજે ૨૧મી સદીમાં, જ્યારે ટેકનોલોજી અને સોશિયલ મીડિયાનો યુગ છે, ત્યારે પ્રશ્ન થાય છે કે શું આ વારસો ટકશે?
૫.૧ વિસરાતો વારસો આજે સંયુક્ત કુટુંબો તૂટ્યા છે અને ફ્લેટ સંસ્કૃતિ આવી છે. દાદીમાના ખોળામાં સાંભળવા મળતા હાલરડાંનું સ્થાન મોબાઈલ ફોનના રાઈમ્સ (Rhymes) એ લીધું છે. બાળકને હવે ‘શિવાજીનું હાલરડું’ નહીં, પણ ‘બેબી શાર્ક’ સંભળાવવામાં આવે છે. આને કારણે ક્યાંક ને ક્યાંક મૂળભૂત સંસ્કારો અને ભાષા સાથેનો નાતો તૂટી રહ્યો છે. લગ્ન પ્રસંગોમાં પણ પરંપરાગત ફટાણા કે ગીતોને બદલે ડીજે (DJ) નો ઘોંઘાટ સંભળાય છે.
૫.૨ જાળવણીની અનિવાર્યતા જો આપણે આપણી આવનારી પેઢીને સંવેદનશીલ અને સંસ્કારી બનાવવી હશે, તો ફરીથી લોકગીતો અને હાલરડાં તરફ વળવું પડશે.
- શિક્ષણમાં સ્થાન: શાળામાં પ્રાથમિક શિક્ષણમાં લોકગીતોનો સમાવેશ થવો જોઈએ.
- ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ: આ ગીતો લુપ્ત થાય તે પહેલાં તેનું રેકોર્ડિંગ અને સંગ્રહ થવો જરૂરી છે.
- પરિવારની ભૂમિકા: માતા-પિતાએ બાળકને અંગ્રેજી કવિતાઓ સાથે ગુજરાતી જોડકણાં અને હાલરડાં પણ શીખવવા જોઈએ.
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ગામડે ગામડે ફરીને આ સાહિત્ય એકઠું કર્યું હતું કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે આમાં ગુજરાતનો આત્મા ધબકે છે. જો આ ગીતો જશે, તો આપણી ભાષાનો લહેકો, આપણી સંસ્કૃતિની મીઠાશ અને આપણા સંબંધોની ઉષ્મા પણ ચાલી જશે.
ઉપસંહાર
અંતમાં, લોકગીતો અને હાલરડાં એ માત્ર શબ્દો નથી, પણ ગુજરાતી સંસ્કૃતિની રક્તવાહિનીઓ છે. તે આપણા ભૂતકાળને વર્તમાન સાથે જોડે છે અને ભવિષ્ય માટે માર્ગદર્શન આપે છે. હાલરડાં દ્વારા બાળકમાં શૌર્ય, પ્રેમ અને ભક્તિના બીજ રોપાય છે, તો લોકગીતો દ્વારા સામાજિક જીવનના મૂલ્યોનું સિંચન થાય છે.
આ ગીતોમાં રહેલી લાગણીઓ કૃત્રિમ નથી, પણ વાસ્તવિક છે. તેમાં માટીની મહેક છે અને પરસેવાની ખારાશ છે. એક માતા જ્યારે હાલરડું ગાય છે ત્યારે તે માત્ર બાળકને સુવડાવતી નથી, પણ એક સક્ષમ નાગરિકનું ઘડતર કરે છે. એક સમૂહ જ્યારે લોકગીત ગાય છે ત્યારે તે પોતાની એકતા અને અસ્મિતાને પ્રગટ કરે છે.
આધુનિકતાના આંધળા અનુકરણમાં આપણે આ અમૂલ્ય ખજાનો ગુમાવી ન બેસીએ તેની તકેદારી રાખવી પડશે. કારણ કે જ્યાં સુધી ગુજરાતના ઘરોમાં હાલરડાં ગવાતા રહેશે અને ચોરે લોકગીતો ગુંજતા રહેશે, ત્યાં સુધી ગુજરાતી સંસ્કારો અને લાગણીઓ અકબંધ રહેશે. ચાલો, આપણે સૌ સાથે મળીને આપણી આ “શબ્દ-સંસ્કૃતિ” ને જાળવી રાખવાનો સંકલ્પ કરીએ.
“ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી નથી થાવું, ઘડવૈયા મારે કાનુડો નથી થાવું, ઘડવૈયા મારે તો… આભલિયાનો ઓરસિયો ને પૃથ્વીની કુંડી, સાગરનું પાણી લઈ ડૂચો.”
આ વિશાળ ભાવના અને વિરાટ કલ્પના જ આપણા લોકસાહિત્યની સાચી ઓળખ છે.
લેખ વિશ્લેષણ અને મુખ્ય મુદ્દાઓ (સારાંશ)
- વ્યાખ્યા: લોકગીત અને હાલરડાં એ લોકમુખે ગવાતું, લેખક વગરનું સાહિત્ય છે.
- હાલરડાંનું મહત્વ: બાળ માનસ પર ઊંડી અસર, વીરતા અને સંસ્કારનું સિંચન (ઉદા. શિવાજીનું હાલરડું).
- લોકગીતોનું વૈવિધ્ય: ઋતુગીતો, લગ્નગીતો, મરશિયા, ભજનો દ્વારા જીવનના દરેક પાસાનું નિરૂપણ.
- લાગણીઓ: વિરહ, પ્રેમ, ભક્તિ અને વેદનાની મુક્ત અભિવ્યક્તિ.
- સામાજિક મૂલ્યો: સંયુક્ત કુટુંબ, અતિથિ સત્કાર, અને મર્યાદાનું શિક્ષણ.
- ચેતવણી: આધુનિક યુગમાં વિસરાતી જતી પરંપરાને બચાવવાની તાતી જરૂરિયાત.
