અમૂલ (AMUL): શ્વેત ક્રાંતિની સફળતાની ગાથા.

ભારત જ્યારે આઝાદીના ઉંબરે ઉભું હતું, ત્યારે દેશ સામે અનેક પડકારો હતા. ભૂખમરો, ગરીબી અને બેરોજગારી મુખ્ય હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન ગુજરાતના આણંદ જિલ્લામાં એક એવા આંદોલનનો પાયો નંખાયો, જેણે માત્ર ભારતને જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વને ‘સહકારની શક્તિ’નો પરિચય કરાવ્યો. આ આંદોલન એટલે ‘અમૂલ’ અને તેના દ્વારા આવેલી ‘શ્વેત ક્રાંતિ’ (White Revolution).

આ લેખમાં આપણે અમૂલની સ્થાપના, તેના સંઘર્ષો, ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનનું યોગદાન અને કેવી રીતે એક નાનકડી ડેરી ભારતને વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ બનાવી શકી, તેની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. ઇતિહાસની પૃષ્ઠભૂમિ: શોષણ સામેનો અવાજ

૧૯૪૦ના દાયકામાં ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતોની સ્થિતિ દયનીય હતી. તે સમયે ‘પોલસન ડેરી’ (Polson Dairy) નામની એક ખાનગી કંપનીનું વર્ચસ્વ હતું. ખેડૂતોએ ફરજિયાતપણે આ જ કંપનીને દૂધ વેચવું પડતું. વચેટિયાઓ અને દલાલો ખેડૂતો પાસેથી સસ્તા ભાવે દૂધ ખરીદતા અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં મોંઘા ભાવે વેચતા. ખેડૂતોને તેમના પરસેવાની સાચી કિંમત મળતી નહોતી.

આ શોષણ સામે ખેડૂતોએ અવાજ ઉઠાવ્યો અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પાસે ગયા. સરદારે તેમને એક જ રસ્તો બતાવ્યો: “વચેટિયાઓને હટાવો અને તમારી પોતાની સહકારી મંડળી બનાવો.”

સહકારી મંડળીનો જન્મ

૧૯૪૬માં ત્રિભુવનદાસ પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ ‘ખેડા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ’ (Kaira District Co-operative Milk Producers’ Union Limited) ની સ્થાપના થઈ. શરૂઆતમાં માત્ર બે ગામની મંડળીઓ અને ૨૪૭ લિટર દૂધ સાથે આ પ્રવાસ શરૂ થયો હતો. આજે આપણે જેને ‘અમૂલ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ તે આ જ સંઘનું નામ છે.

૨. ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન: શ્વેત ક્રાંતિના પ્રણેતા

અમૂલના ઇતિહાસમાં જો કોઈ નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું હોય તો તે છે ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન. કેરળના વતની અને અમેરિકાથી ભણીને આવેલા મિકેનિકલ એન્જિનિયર કુરિયન સરકારી નોકરીના ભાગરૂપે આણંદ આવ્યા હતા. તેમને ડેરી ઉદ્યોગમાં કોઈ રસ નહોતો, પરંતુ ત્રિભુવનદાસ પટેલના આગ્રહ અને ખેડૂતોની નિષ્ઠા જોઈને તેમણે ત્યાં રોકાઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો.

ડૉ. કુરિયને અનુભવ્યું કે માત્ર દૂધ એકઠું કરવાથી ખેડૂતોની સ્થિતિ નહીં સુધરે, તેના માટે ટેકનોલોજી અને માર્કેટિંગની જરૂર પડશે. તેમણે અમૂલને એક પ્રોફેશનલ બિઝનેસ મોડલમાં ફેરવી નાખ્યું.

મહત્વની સિદ્ધિ: ડૉ. કુરિયન અને તેમના સાથી એચ.એમ. દલાયાએ વિશ્વમાં સૌપ્રથમવાર ભેંસના દૂધમાંથી દૂધનો પાવડર (Milk Powder) બનાવવાની ટેકનોલોજી વિકસાવી. તે સમય સુધી પશ્ચિમી દેશો માનતા હતા કે માત્ર ગાયના દૂધમાંથી જ પાવડર બની શકે. આ શોધે અમૂલની કિસ્મત બદલી નાખી.

૩. અમૂલ મોડેલ: માળખું અને કાર્યપદ્ધતિ

અમૂલની સફળતા પાછળ તેનું મજબૂત ત્રિ-સ્તરીય માળખું (Three-tier Structure) જવાબદાર છે, જે આજે ‘આણંદ પેટર્ન’ તરીકે ઓળખાય છે:

સ્તર	નામ	કાર્ય
ગ્રામ્ય સ્તર	ગ્રામ્ય દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી	ગામના ખેડૂતો પાસેથી દૂધ એકત્રિત કરવું અને ગુણવત્તા તપાસવી.
જિલ્લા સ્તર	જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ	દૂધનું પ્રોસેસિંગ કરવું અને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો (ઘી, માખણ, ચીઝ) બનાવવા.
રાજ્ય સ્તર	ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GCMMF)	‘અમૂલ’ બ્રાન્ડ હેઠળ માર્કેટિંગ અને વેચાણ કરવું.

આ મોડેલની ખાસિયત એ છે કે નફાનો મોટો હિસ્સો સીધો ખેડૂતોના ખિસ્સામાં જાય છે, વચેટિયાઓનો કોઈ રોલ નથી.

૪. ઓપરેશન ફ્લડ (Operation Flood)

અમૂલની સફળતા જોઈને તત્કાલીન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ સમગ્ર દેશમાં આ મોડેલ લાગુ કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. આ માટે ૧૯૬૫માં નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેના અધ્યક્ષ ડૉ. કુરિયન બન્યા.

૧૯૭૦માં ‘ઓપરેશન ફ્લડ’ કાર્યક્રમ શરૂ થયો, જે ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલું હતું:

1. પ્રથમ તબક્કો (૧૯૭૦-૧૯૮૦): મેટ્રો શહેરોમાં ડેરી નેટવર્ક ઉભું કરવું.
2. બીજો તબક્કો (૧૯૮૧-૧૯૮૫): દૂધ ઉત્પાદક મંડળીઓની સંખ્યા વધારીને ૪૩,૦૦૦ સુધી લઈ જવી.
3. ત્રીજો તબક્કો (૧૯૮૫-૧૯૯૬): મહિલા સહકારી મંડળીઓ પર ભાર અને પશુઓના સ્વાસ્થ્ય માટે આધુનિક સેવાઓ.

આ ક્રાંતિને કારણે ભારત દૂધની અછત ધરાવતા દેશમાંથી વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ બની ગયો.

૫. બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ: ‘ધ ટેસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા’

અમૂલ માત્ર દૂધ વેચતી કંપની નથી, તે માર્કેટિંગની એક પાઠશાળા છે.

• અમૂલ ગર્લ: ૧૯૬૬માં જન્મેલી પોલ્કા ડોટ્સ ફ્રોક પહેરેલી ‘અમૂલ ગર્લ’ આજે ભારતની સૌથી લાંબી ચાલતી એડવર્ટાઇઝિંગ કેમ્પેઈન છે. તેના માર્મિક અને સમકાલીન વ્યંગ્ય (Topical Ads) લોકોના દિલ જીતી લે છે.
• ટેગલાઇન: ‘Amul: The Taste of India’ એ દરેક ભારતીયના રસોડામાં પોતાની ઓળખ બનાવી છે.

૬. સામાજિક અને આર્થિક પ્રભાવ

અમૂલે માત્ર આર્થિક જ નહીં, પણ સામાજિક ક્રાંતિ પણ આણી છે:

• મહિલા સશક્તિકરણ: ભારતમાં લાખો મહિલાઓ પશુપાલન દ્વારા આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની છે. ઘણી ગ્રામ્ય મંડળીઓનું સંચાલન સંપૂર્ણપણે મહિલાઓ કરે છે.
• ગ્રામીણ વિકાસ: દૂધના પૈસા સીધા ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં આવતા હોવાથી ગ્રામીણ અર્થતંત્ર મજબૂત બન્યું છે.
• પોષણ: સસ્તા અને ગુણવત્તાયુક્ત ડેરી ઉત્પાદનો પૂરા પાડીને અમૂલે દેશના પોષણ સ્તરમાં સુધારો કર્યો છે.

૭. પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ

આજે અમૂલ સામે અનેક પડકારો છે, જેમ કે ખાનગી ડેરીઓ સાથેની સ્પર્ધા, બદલાતી ખાણીપીણીની આદતો અને વૈશ્વિક બજારો. જોકે, અમૂલે હવે દૂધ ઉપરાંત ચોકલેટ, આઈસ્ક્રીમ, પિઝા, ફ્રોઝન ફૂડ્સ અને ઓર્ગેનિક મધ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ ઝંપલાવ્યું છે.

ડિજિટલ ક્રાંતિના યુગમાં અમૂલ પોતાની સપ્લાય ચેઈનને વધુ આધુનિક બનાવી રહ્યું છે જેથી ખેડૂત અને ગ્રાહક વચ્ચેનું અંતર હજુ ઘટી શકે.

નિષ્કર્ષ

અમૂલની વાર્તા એ માત્ર દૂધના વેચાણની વાર્તા નથી, પણ એ હિંમત, એકતા અને વિજ્ઞાનનો સમન્વય છે. ત્રિભુવનદાસ પટેલની દ્રષ્ટિ, ડૉ. કુરિયનનું સંચાલન અને લાખો ખેડૂતોની મહેનતે મળીને ‘શ્વેત ક્રાંતિ’ સર્જી છે. તે સાબિત કરે છે કે જ્યારે સામાન્ય માણસ સહકારના ભાવથી જોડાય છે, ત્યારે તે વિશ્વની મોટી મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓને પણ ટક્કર આપી શકે છે.