ઝવેરચંદ મેઘાણી: રાષ્ટ્રીય શાયર અને તેમની ‘કસુંબલ’ સાહિત્ય યાત્રા.

ગુજરાતી સાહિત્યના આકાશમાં જો કોઈ એવો સૂરજ હોય જેની તેજસ્વીતા આજે પણ ગ્રામીણ ગલીઓથી લઈને વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓના હૈયામાં અકબંધ હોય, તો તે છે ઝવેરચંદ મેઘાણી. મહાત્મા ગાંધીએ જેમને **’રાષ્ટ્રીય શાયર’**નું બિરુદ આપ્યું હતું, તેવા મેઘાણીભાઈએ ધૂળિયા માર્ગો પર રખડીને જે સાહિત્ય એકઠું કર્યું, તે આજે આપણી અણમોલ વિરાસત છે.

અહીં ઝવેરચંદ મેઘાણી: રાષ્ટ્રીય શાયર અને તેમની ‘કસુંબલ’ સાહિત્ય યાત્રા વિશેનો એક ઊંડો અને ભાવસભર લેખ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

✍️ ઝવેરચંદ મેઘાણી: લોકસાહિત્યના કસુંબલ ગાયક

ઝવેરચંદ મેઘાણી એટલે માત્ર એક લેખક નહીં, પણ એક આખું યુગ. તેમણે વિસરાતી જતી લોકકથાઓ અને ગીતોને નવું જીવન આપ્યું.

૧. 📜 પ્રારંભિક જીવન અને જન્મ

• જન્મ: ૨૮ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૬ના રોજ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોટીલા ગામે થયો હતો.
• પૃષ્ઠભૂમિ: તેમના પિતા કાલિદાસ મેઘાણી પોલીસ ખાતામાં હતા, જેના કારણે મેઘાણીનો ઉછેર કાઠિયાવાડના જુદા જુદા ગામો અને ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં થયો. આ વાતાવરણે જ તેમનામાં લોકસંસ્કૃતિ પ્રત્યેનો પ્રેમ જગાડ્યો.
• શિક્ષણ: ભાવનગરની શામળદાસ કોલેજમાંથી તેમણે બી.એ. (B.A.) ની પદવી મેળવી.

૨. 🚶 સાહિત્યિક સફર: ધૂળિયા માર્ગોના મુસાફર

મેઘાણીની સાહિત્ય સાધના ‘એસી રૂમ’માં બેસીને નહીં, પણ પહાડો અને નેસડાઓમાં થઈ હતી.

• સૌરાષ્ટ્રની રસધાર: તેમણે ગામેગામ ભ્રમણ કરીને વૃદ્ધો, ચારણો અને સ્ત્રીઓ પાસેથી લોકવાર્તાઓ સાંભળી. આ વાર્તાઓને તેમણે ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ના પાંચ ભાગોમાં અમર કરી દીધી.
• સોરઠી બહારવટિયા: બહારવટિયાઓના જીવનના સાહસ, ટેક અને ખમીરને તેમણે સચોટ રીતે આલેખ્યા.
• લોકગીતો: ‘રઢિયાળી રાત’ દ્વારા તેમણે લોકગીતોને ગ્રંથસ્થ કર્યા, જે આજે પણ નવરાત્રિ અને લગ્નપ્રસંગોમાં ગવાય છે.

૩. 🇮🇳 ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ અને આઝાદીની લડત

મેઘાણી માત્ર લોકસાહિત્યકાર નહોતા, પણ એક પ્રખર દેશભક્ત પણ હતા.

• છેલ્લો કટોરો: ૧૯૩૧ની ગોળમેજી પરિષદમાં જવા માટે નીકળેલા ગાંધીજીની દ્વિધા જોઈને મેઘાણીએ કવિતા લખી— “ઝેરનો આ છેલ્લો કટોરો ઝેર પી જજો બાપુ!” આ કવિતાથી પ્રભાવિત થઈ ગાંધીજીએ તેમને ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ કહ્યા.
• સિંધુડો: આ કાવ્યસંગ્રહે આઝાદીના લડવૈયાઓમાં નવું જોમ પૂર્યું હતું. તેના પર બ્રિટિશ સરકારે પ્રતિબંધ પણ મૂક્યો હતો અને મેઘાણીને જેલની સજા થઈ હતી.

🎤 ૪. ‘કસુંબલ’ ગાયકી અને સ્વર

મેઘાણીની વિશેષતા એ હતી કે તેઓ પોતે જે લખતા તેને લયબદ્ધ રીતે ગાઈ પણ શકતા.

• તેમનું ગીત “લાગી કસુંબીનો રંગ” આજે પણ ગુજરાતની અસ્મિતાનું પ્રતીક છે.
• “શિવાજીનું હાલરડું” અને “ચારણ કન્યા” (૧૪ વર્ષની દીકરી જેણે સિંહને ભગાડ્યો હતો) જેવી કૃતિઓ આજે પણ રુંવાડા ઉભા કરી દે છે.

📚 ૫. મુખ્ય કૃતિઓ એક નજરે

મેઘાણીએ સાહિત્યના તમામ પ્રકારોમાં કામ કર્યું છે: | પ્રકાર | મુખ્ય કૃતિઓ | | :— | :— | | લોકવાર્તા | સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, સોરઠી બહારવટિયા, સોરઠી સંતો. | | નવલકથા | તુલસીક્યારો, વેવિશાળ, પ્રભુ પધાર્યા. | | કાવ્યસંગ્રહ | યુગવંદના, સિંધુડો, રવીન્દ્ર-વીણા. | | લોકગીત સંપાદન | રઢિયાળી રાત, હાલરડાં, ચુંદડી. |

🏛️ ૬. વારસો અને સન્માન

• તેમને ૧૯૨૮માં પ્રથમ ‘રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક’ આપી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
• આજે પણ તેમની જન્મજયંતિ અને પુણ્યતિથિ પર ઠેર ઠેર ‘લોકડાયરા’ યોજાય છે.
• ગુજરાત સરકાર દ્વારા તેમના માનમાં અનેક સાહિત્યિક એવોર્ડ આપવામાં આવે છે.

💡 નિષ્કર્ષ

ઝવેરચંદ મેઘાણી એટલે સૌરાષ્ટ્રની સોડમ અને ગુજરાતનું ગૌરવ. તેમણે કલમ અને કંઠ બંને દ્વારા સાહિત્યની જે સેવા કરી છે તે અજોડ છે. મેઘાણીના શબ્દોમાં આજે પણ શૌર્ય, ત્યાગ અને માનવતાની મહેક આવે છે. આપણી આવનારી પેઢીને પણ આ ‘કસુંબલ’ રંગે રંગવી એ જ સાચી મેઘાણી-વંદના ગણાશે.