વીરધવલ વાઘેલા: ગુજરાતના રક્ષક અને વાઘેલા વંશના આધારસ્તંભ

ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસમાં જ્યારે સોલંકી સત્તાનો સૂર્ય અસ્ત થવાની તૈયારીમાં હતો, ત્યારે ગુજરાતની ધરતીને પરકીય આક્રમણો અને આંતરિક વિદ્રોહોથી બચાવવાનું કાર્ય જે પિતા-પુત્રની જોડીએ કર્યું, તેમાં રાણા વીરધવલ (અવસાન: ઈ.સ. ૧૨૩૮) નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેઓ ધોળકાના રાણા લવણપ્રસાદના પુત્ર અને પાટણના સોલંકી રાજા ભીમદેવ બીજાના મહાસામંત હતા.

વીરધવલ વાઘેલા: ગુજરાતના રક્ષક અને વાઘેલા વંશ Video

૧. પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ

વીરધવલના પિતા લવણપ્રસાદ સોલંકી રાજા ભીમદેવ (બીજા) ના વિશ્વાસુ સામંત હતા. તેમને ભીમદેવે વ્યાઘ્રપલ્લી (વાઘેલ) ગામ ભેટમાં આપ્યું હતું, જેના પરથી તેમનો વંશ ‘વાઘેલા’ તરીકે ઓળખાયો. લવણપ્રસાદે ધોળકા (ધવલકક) ને પોતાની સત્તાનું કેન્દ્ર બનાવ્યું હતું.

જ્યારે લવણપ્રસાદ વૃદ્ધ થયા, ત્યારે રાજ્યનો સઘળો ભાર તેમના પરાક્રમી પુત્ર વીરધવલના ખભા પર આવ્યો. તે સમયે ગુજરાતની રાજકીય પરિસ્થિતિ ખૂબ નાજુક હતી. એક તરફ પાટણની ગાદી પર બેઠેલા ભીમદેવ ભોળા અને નિર્બળ સાબિત થઈ રહ્યા હતા, તો બીજી તરફ આસપાસના રાજાઓ અને દિલ્હીના સુલતાનોની નજર ગુજરાતની સમૃદ્ધિ પર હતી. આવા સમયે વીરધવલે ‘રાણા’ તરીકે ગુજરાતનું રક્ષણ કર્યું હતું.

૨. વસ્તુપાલ અને તેજપાલની નિમણૂક: એક ઐતિહાસિક નિર્ણય

વીરધવલની સફળતાનું એક મુખ્ય કારણ તેમની માણસને પારખવાની શક્તિ હતી. તેમને રાજ્ય ચલાવવા માટે બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓની અને યુદ્ધ લડવા માટે ધનની જરૂર હતી.

• તેમણે પાટણના સોલંકી રાજા ભીમદેવ (બીજા) પાસેથી પોરવાડ જ્ઞાતિના બે શ્રેષ્ઠીઓ – વસ્તુપાલ અને તેજપાલ ની માંગણી કરી.
• વીરધવલે આ બંને ભાઈઓને પોતાના મંત્રી બનાવ્યા. વસ્તુપાલને મહામત્ય અને તેજપાલને સેનાપતિ તરીકેના પદ સોંપવામાં આવ્યા.
• સ્તંભતીર્થ (ખંભાત) વિજય: ખંભાત તે સમયે વ્યાપારનું મોટું કેન્દ્ર હતું, પરંતુ ત્યાં લાટના રાજાઓની સત્તા હતી અને લૂંટફાટ થતી હતી. વીરધવલે ખંભાત જીતી લીધું અને ત્યાંના દંડનાયક (ગવર્નર) તરીકે વસ્તુપાલની નિમણૂક કરી. વસ્તુપાલે ત્યાંની વહીવટી વ્યવસ્થા સુધારી, ચાંચિયાઓને અટકાવ્યા અને રાજ્યની તિજોરી છલકાવી દીધી.

૩. દિગ્વિજય અને આંતરિક શત્રુઓનો નાશ

વીરધવલે ગાદી સંભાળતાની સાથે જ ચારે દિશામાં વિજય અભિયાન આદર્યું હતું. તેમણે સામ, દામ, દંડ અને ભેદની નીતિ અપનાવી શત્રુઓને પરાસ્ત કર્યા.

ઉત્તરના રાજાઓ સાથે સંધિ અને યુદ્ધ: વીરધવલ અને લવણપ્રસાદે ઉત્તર ભારત અને રાજસ્થાનના ચાર પ્રમુખ રાજાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમણે એકસંપ થઈ ગુજરાત પર દબાણ વધાર્યું હતું:

1. ઝાલોરના ચાહમાન રાજા ઉદયસિંહ
2. આબુના પરમાર રાજા સોમસિંહ
3. મેવાડના ગોહિલ રાજા જૈત્રસિંહ
4. નડૂલના રાજા નાયક

વીરધવલે પોતાની મુત્સદ્દીગીરી વાપરીને આ સંઘને તોડ્યો અને એક પછી એક રાજાઓને સંધિ કરવા મજબૂર કર્યા. ખાસ કરીને આબુના પરમાર રાજાઓને હરાવીને ત્યાં વસ્તુપાલ-તેજપાલના વહીવટ નીચે શાંતિ સ્થાપી (જ્યાં પાછળથી પ્રખ્યાત દેલવાડાના દેરા નિર્માણ પામ્યા).

ગોધરાના ઘૂઘુલ સામે વિજય: ગોધરાનો માંડલિક રાજા ઘૂઘુલ ગુર્જર સત્તાની સામે પડ્યો હતો. તે ગુજરાતમાં પ્રવેશતી વણજારો અને વેપારીઓને લૂંટી લેતો હતો. વીરધવલે આ બળવો ડામવા માટે મંત્રી તેજપાલને સૈન્ય સાથે મોકલ્યો. તેજપાલે ઘૂઘુલને હરાવીને કેદ કર્યો અને વ્યાપારી માર્ગ સુરક્ષિત કર્યો.

સૌરાષ્ટ્ર વિજય અને સગાઓનો ત્યાગ:

• સૌરાષ્ટ્રમાં વંથલી (વામનસ્થલી) ના રાજા ભીમસિંહ સ્વતંત્ર થવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. વીરધવલે આક્રમણ કરી ભીમસિંહની સત્તા છીનવી લીધી અને સૌરાષ્ટ્ર પર ફરી સોલંકી-વાઘેલા સત્તા સ્થાપી.
• સત્તા અને રાજ્યના હિતની બાબતમાં વીરધવલ ખૂબ કઠોર હતા. સૌરાષ્ટ્રમાં તેમના પોતાના સસરા અને સાળાઓ વિદ્રોહ કરી રહ્યા હતા અને પ્રજાને રંજાડતા હતા. વીરધવલે સગાવાદ બાજુ પર મૂકીને તેમનો પણ પરાજય કર્યો અને તેમને વશ કર્યા.

૪. દિલ્હી સલ્તનત સામે રક્ષણ (હમ્મીરમદમર્દન)

વીરધવલના જીવનની સૌથી મોટી સિદ્ધિ દિલ્હીના સુલતાન શમ્સુદ્દીન ઇલ્તુત્મિશ (જેને સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં ‘સુરતાણ’ કે ‘હમ્મીર’ કહ્યો છે) સામે ગુજરાતનું રક્ષણ કરવાની હતી.

• જયસિંહસૂરિ રચિત ઐતિહાસિક નાટક ‘હમ્મીરમદમર્દન’ (અર્થાત: હમ્મીરના ગર્વનું મર્દન કરનાર) માં આ ઘટનાનું વર્ણન છે.
• જ્યારે સુલતાનની સેના (તુરૂષ્ક સૈન્ય) એ આબુ અને ઉત્તર ગુજરાત તરફ કૂચ કરી, ત્યારે વીરધવલે પોતાની વ્યૂહરચના અને ગુપ્તચર વ્યવસ્થાથી દુશ્મન સૈન્યને ગૂંચવી નાખ્યું.
• ઇતિહાસકારો માને છે કે મેવાડના રાજા જૈત્રસિંહ અને વીરધવલના સંયુક્ત પ્રતિકારને કારણે ઇલ્તુત્મિશે પીછેહઠ કરવી પડી હતી. આમ, વીરધવલે ગુજરાતને વિધર્મી આક્રમણથી બચાવ્યું હતું.

૫. મૂલ્યાંકન અને વારસો

ઈ.સ. ૧૨૩૮ ની આસપાસ વીરધવલનું અવસાન થયું. જોકે તેઓ ક્યારેય ‘મહારાજાધિરાજ’ તરીકે પાટણની ગાદી પર બેઠા ન હતા અને આજીવન ‘રાણા’ અથવા ‘મહામંડલેશ્વર’ જ રહ્યા, છતાં વાસ્તવિક સત્તા તેમના હાથમાં જ હતી.

• સોલંકી વંશના તારણહાર: રાજા ભીમદેવ (બીજા) ના શાસનકાળ (૧૧૭૮-૧૨૪૨) ના ઉત્તરાર્ધમાં સોલંકી સત્તા માત્ર નામની જ રહી હતી. તે સમયે રાજ્યની જાહોજલાલી ટકાવી રાખવાનું કામ વીરધવલે કર્યું.
• વાઘેલા વંશનો પાયો: વીરધવલે જે મજબૂત પાયો નાખ્યો, તેના પર જ તેમના પુત્ર વિસલદેવ વાઘેલા એ પાટણની ગાદી પર સત્તાવાર રીતે ‘વાઘેલા વંશ’ ની સ્થાપના કરી અને સોલંકી યુગ પછી પણ ગુજરાતની સ્વતંત્રતા જાળવી રાખી.

વીરધવલ એક શૂરવીર યોદ્ધા, કુશળ રાજદ્વારી અને પ્રજાહિતેચ્છુ શાસક હતા. તેમના શાસનકાળમાં ગુજરાત સાહિત્ય, કલા અને સ્થાપત્ય ક્ષેત્રે (ખાસ કરીને આબુ અને ગિરનારના મંદિરો દ્વારા) નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યું હતું.