સૌરાષ્ટ્રના દુહા-છંદ: ચારણી સાહિત્ય અને શૌર્યગાથાઓ.
શબ્દના સથવારે શૌર્યની સફર: સૌરાષ્ટ્રનું ચારણી સાહિત્ય, દુહા-છંદ અને ખમીરવંતી ગાથાઓ
સૌરાષ્ટ્રની ધરતી એટલે સંત, શૂરા અને સાવજની ભૂમિ. જ્યાં પથ્થરે-પથ્થરે ઈતિહાસ સૂતો છે અને કણ-કણમાં ખુમારી ભરેલી છે. આ પ્રદેશની ઓળખ માત્ર તેનો ભૌગોલિક વિસ્તાર નથી, પરંતુ તેનો અદભુત સાંસ્કૃતિક વારસો છે, જે સદીઓથી લોકજીભે રમતા દુહા, છંદ અને શૌર્યકથાઓમાં સચવાયેલો છે. જ્યારે મધરાતે ડાયરો જામે, રાવણહથ્થાના તાર રણઝણે અને કોઈ ચારણ ગળું ખોલીને દુહો લલકારે, ત્યારે જે વાતાવરણ સર્જાય છે તે માત્ર મનોરંજન નથી હોતું, પણ એ એક જીવંત ઈતિહાસનો સાક્ષાત્કાર હોય છે.
ચારણી સાહિત્ય એ માત્ર શબ્દોની રમત નથી; એ ભારતીય સંસ્કૃતિ, ક્ષાત્રવટ અને ઉદાત્ત મૂલ્યોનો અરીસો છે. આ લેખમાં આપણે દુહા-છંદના માધ્યમથી વહેતી સૌરાષ્ટ્રની આ અસ્મિતા, ચારણી સાહિત્યનું બંધારણ અને લોહી ઉકાળતી શૌર્યગાથાઓનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.
સૌરાષ્ટ્રના દુહા-છંદ વિડિયો જોવા માટે
ભાગ ૧: ચારણી સાહિત્ય – વાણી, વર્તન અને વિરાસત
૧.૧ ચારણી સાહિત્ય એટલે શું?
ચારણી સાહિત્ય એ મધ્યકાલીન ગુજરાતી અને રાજસ્થાની સાહિત્ય (ડિંગળ)નો એક વિશિષ્ટ અને અત્યંત સમૃદ્ધ પ્રકાર છે. પરંપરાગત રીતે, ચારણ જાતિના કવિઓ દ્વારા જે સાહિત્યનું સર્જન થયું તેને ‘ચારણી સાહિત્ય’ કહેવામાં આવે છે. જોકે, આ સાહિત્ય માત્ર એક જાતિ પૂરતું સીમિત ન રહેતા, તે સમયની લોકભાષા અને રાજદરબારોની મુખ્ય અભિવ્યક્તિ બની ગયું હતું.
ચારણોને ‘દેવીપુત્ર’ માનવામાં આવે છે. સરસ્વતી તેમના કંઠે વસે છે તેવી લોકવાયકા છે. મધ્યકાળમાં જ્યારે રાજા-મહારાજાઓ યુદ્ધે ચડતા, ત્યારે સેનામાં જોમ અને જુસ્સો ભરવાનું કામ ચારણ કવિઓ કરતા. તેમની રચનાઓમાં એટલી તાકાત હતી કે કાયરના હાથમાં પણ તલવાર પકડાવી દે અને માથા પડે પણ ધડ લડવા માંડે.
૧.૨ ડિંગળ અને પિંગળ: ભાષાનું સૌંદર્ય
ચારણી સાહિત્ય મુખ્યત્વે બે શૈલીમાં વહેંચાયેલું છે:
- ડિંગળ: આ વીરરસની ભાષા છે. તેના શબ્દો કઠોર, રણકો ઉત્પન્ન કરનારા અને યુદ્ધના વર્ણન માટે શ્રેષ્ઠ હોય છે. ડિંગળ ગીતો જ્યારે ગવાય ત્યારે જાણે નગારા વાગતા હોય તેવો ભાસ થાય છે.
- પિંગળ: આ વ્રજભાષા મિશ્રિત મધુર શૈલી છે. જેમાં શૃંગાર, ભક્તિ અને શાંત રસનું નિરૂપણ થાય છે.
૧.૩ ચારણ: સમાજનો પ્રહરી
ચારણ કવિ માત્ર વખાણ કરનાર ‘ભાટ’ નહોતા. તે સત્યવક્તા હતા. રાજા જો ધર્મચૂક કરે અથવા પ્રજાને પીડે, તો ચારણ ભરી સભામાં રાજાને ઠપકો આપતા અચકાતા નહીં. આ વાણી સ્વાતંત્ર્ય અને સત્ય માટે મરી ફીટવાની ભાવના એ ચારણી સાહિત્યનો આત્મા છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ તેમને ‘માતૃભૂમિના ચોકીદાર’ કહ્યા છે.
ભાગ ૨: દુહા અને છંદ – લાગણીઓનું વ્યાકરણ
સૌરાષ્ટ્રના લોકસાહિત્યના બે મુખ્ય સ્તંભ એટલે દુહા અને છંદ. જેમ શરીરને શ્વાસની જરૂર છે, તેમ લોકલાગણીને વ્યક્ત કરવા દુહાની જરૂર છે.
૨.૧ દુહો: દસમો વેદ
લોકસાહિત્યમાં કહેવાયું છે કે:
“દુહો દશમો વેદ, સોરઠિયો શિશુપાળ, હૈયે હળવળ હોય, તો સાંભળતા શાંતિ વળે.”
દુહો એ બે અથવા ચાર લીટીનું એવું લઘુ કાવ્ય છે જેમાં ગાગરમાં સાગર ભરવાની ક્ષમતા છે. તે જીવનના ગૂઢ સત્યો, પ્રેમની વેદના, વીરતાની હાકલ અને ઈશ્વરની ભક્તિને અત્યંત લાઘવથી રજૂ કરે છે.
દુહાના પ્રકારો:
- સોરઠી દુહો: આ સૌરાષ્ટ્રની ખાસિયત છે. તેમાં પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં ૧૧ માત્રા હોય છે. આ દુહો ગાઈને લંબાવવામાં આવે ત્યારે સાંભળનારના રૂંવાડા ઉભા કરી દે છે.
- વીર રસનો દુહો:“જનની જણ તો ભક્ત જણ, કાં દાતા કાં શૂર, નહિતર રહેજે વાંજણી, મત ગુમાવીશ નૂર.” (હે માતા! જો તું પુત્રને જન્મ આપે તો તે ભક્ત, દાતા અથવા શૂરવીર હોવો જોઈએ. નહિતર તું વાંઝણી રહેજે, પણ તારું તેજ ગુમાવીશ નહીં.)
૨.૨ છંદ: શબ્દોનું યુદ્ધ
છંદ એ લયબદ્ધ કવિતા છે. જ્યારે છંદ બોલાય છે, ત્યારે તેની ગતિ અને આરોહ-અવરોહ એવું વાતાવરણ સર્જે છે કે શ્રોતા મંત્રમુગ્ધ બની જાય. ચારણી સાહિત્યમાં સેંકડો પ્રકારના છંદ છે, પણ તેમાં ‘ત્રાટક’, ‘રેણકી’, ‘ભુજંગી’ અને ‘નારાચ’ મુખ્ય છે.
- રેણકી છંદ: આ છંદનો લય ઘોડાની ડાબલા જેવો હોય છે. ઉદાહરણ: “ધમધમ ધમધમ ધરા ધ્રુજે, વ્યોમ પણ થરથર થરે…”
- સપાખરું: આ ચારણી સાહિત્યનું સૌથી અઘરું અને ઓજસ્વી સ્વરૂપ છે. તે આખું બોલવું એ શ્વાસ અને શબ્દ પરની પકડની કસોટી છે. તેમાં જોડાક્ષરોની ભરમાર હોય છે જે યુદ્ધના કોલાહલનું ચિત્ર ખડું કરે છે.
ભાગ ૩: સૌરાષ્ટ્રની શૌર્યગાથાઓ (Shaurya Gathas)
ચારણી સાહિત્ય જેમના આધારે રચાયું છે, તે ઈતિહાસના પાત્રો અને ઘટનાઓ અદભુત છે. અહીં કેટલીક અમર શૌર્યકથાઓનું વર્ણન છે જે આજે પણ ડાયરાઓમાં ગવાય છે.
૩.૧ રા’ નવઘણ અને જહાલની વહારે (વચનપાલનનું શૌર્ય)
સૌરાષ્ટ્રના ઈતિહાસમાં જૂનાગઢના રા’ નવઘણનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. આ વાત છે ભાઈ-બહેનના પવિત્ર પ્રેમ અને એક રાજાએ રાખેલી ટેકની.
જ્યારે રા’ નવઘણ નાનો હતો અને વનવાસ ભોગવી રહ્યો હતો, ત્યારે આહિરાણી દેવાયત બોદરે તેને આશરો આપી ઉછેર્યો હતો. દેવાયત બોદરની દીકરી જહાલ સાથે નવઘણ ભાઈ-બહેન તરીકે મોટા થયા. સમય જતા નવઘણ જૂનાગઢની ગાદીએ બેઠો. જહાલના લગ્ન સિંધના રાજા હમીર સુમરાના વિસ્તારમાં થયા હતા.
સિંધમાં દુકાળ પડ્યો અને સુમરો જહાલની સુંદરતા પર મોહિત થયો. જહાલે તેને રોકવા માટે કહ્યું કે “મારો ભાઈ નવઘણ આવશે.” સુમરાએ હસીને કહ્યું કે “ક્યાં જૂનાગઢ અને ક્યાં સિંધ! તારો ભાઈ અહીં સુધી ક્યારેય નહિ પહોંચે.”
ત્યારે જહાલે એક ચિઠ્ઠી લખી અને સાંઢણીસવાર મારફતે જૂનાગઢ મોકલી. એ ચિઠ્ઠીના દુહા આજે પણ પ્રખ્યાત છે:
“ઉત્તર દખ્ખણ થી ચડી, પાપી વાદળિયો ફોજ, કાં વારે આવ નવઘણ, કાં કાપડ મોકલ કોજ (કફન).”
રા’ નવઘણે ચિઠ્ઠી વાંચી અને ભોજનની થાળી હડસેલી દીધી. સેના તૈયાર થઈ. કચ્છનું રણ વીંધીને જૂનાગઢની ફોજ સિંધ પહોંચી. રસ્તામાં વરૂડી મા એ સહાય કરી. ભયંકર યુદ્ધ થયું. રા’ નવઘણે હમીર સુમરાને હણીને પોતાની માનેલી બહેન જહાલની લાજ રાખી. આ શૌર્યગાથા બતાવે છે કે સૌરાષ્ટ્રના શૂરવીરો માટે સંબંધ અને વચન પ્રાણથી પણ અધિક હતા.
૩.૨ જોગીદાસ ખુમાણ: બહારવિયાની ખાનદાની
સૌરાષ્ટ્રમાં ‘બહારવટુ’ શબ્દને અંગ્રેજોએ ‘Outlaw’ (કાયદા વિરોધી) ગણાવ્યો, પણ ચારણી સાહિત્યમાં સાચો બહારવટિયો તે છે જે અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવે. ભાવનગર રાજ્ય સામે બહારવટે ચડેલા કુંડલાના જોગીદાસ ખુમાણની વીરતા અજોડ હતી.
જોગીદાસ ખુમાણ નીતિના પાકા હતા. તેમનો નિયમ હતો – “ગાય, બ્રાહ્મણ, સ્ત્રી અને બાળક પર ઘા ન કરવો.” ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગજી અને જોગીદાસ વચ્ચે વેર હતું, છતાં બંને એકબીજાના દુશ્મન હોવા છતાં એકબીજા માટે માન ધરાવતા હતા.
એક લોકવાયકા મુજબ, જોગીદાસ ખુમાણ એકવાર ગુપ્ત વેશમાં ભાવનગરના રાજાના દરબારમાં આવ્યા. રાજા ઓળખી ગયા પણ ‘અતિથિ ધર્મ’ ચૂક્યા નહીં. જ્યારે જોગીદાસનું મૃત્યુ થયું ત્યારે સૌથી વધુ આંસુ ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગજીએ પાડ્યા હતા. તેમણે દુહો કહ્યો હતો:
“ધરા ધ્રુજાવણ, ધાક, હતી જેની હાકમાં, ઈ નર નહોતો નાક, જોગીદાસ જશવંતરા.”
આ શૌર્ય હતું – જેમાં દુશ્મનની પણ કદર થતી હતી.
૩.૩ ખાચર અને ખાચરની ખુમારી: ખાચરના પાળિયા
કાઠી દરબારોની શૌર્યકથાઓ વિના સૌરાષ્ટ્રનો ઈતિહાસ અધૂરો છે. એવું કહેવાય છે કે કાઠી ઘોડો અને કાઠી મર્દ જ્યારે રણે ચડે ત્યારે યમરાજ પણ થોભી જાય. એવા જ એક વીર એભલ વાળા અને ચાંપરાજ વાળાની કથાઓ પ્રસિદ્ધ છે.
ચાંપરાજ વાળાએ અંગ્રેજો અને ગાયકવાડની સંયુક્ત સેના સામે જે પરાક્રમ દાખવ્યું હતું તે અદ્વિતીય છે. તેઓ કહેતા કે “સૂરજ સામે ધૂળ ઉડાડવાથી સૂરજ ઝાંખો ન પડે.” તેમની તલવારની ધાર પર સૌરાષ્ટ્રનું સ્વાભિમાન ટકેલું હતું.
૩.૪ ભુચર મોરીનું યુદ્ધ: સૌરાષ્ટ્રનું પાણીપત
ઈ.સ. ૧૫૯૧માં જામનગર પાસે ધ્રોલ નજીક ખેલાયેલું ‘ભુચર મોરી’નું યુદ્ધ સૌરાષ્ટ્રના ઈતિહાસનું સૌથી મોટું યુદ્ધ ગણાય છે. એક તરફ મુઘલ બાદશાહ અકબરનો સુબો મિર્ઝા અઝીઝ કોકા હતો અને બીજી તરફ જામ સતાજી હતા. આ યુદ્ધ આશરાધર્મને ખાતર લડાયું હતું. જામ સતાજીએ ગુજરાતના સુલ્તાન મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાને શરણ આપી હતી, જે મુઘલોને મંજૂર નહોતું.
આ યુદ્ધમાં રાજપૂત યોદ્ધાઓ કેસરિયા કરીને તૂટી પડ્યા. કુંવર અજાજી લગ્નના માંડવેથી સીધા રણમેદાનમાં આવ્યા હતા. તેમના શૌર્યનું વર્ણન કરતા કવિઓ થાકતા નથી. હજારો શૂરવીરો કામ આવ્યા, પણ શરણાગતને સોંપ્યો નહીં. આજે પણ ભુચર મોરીના પાળિયાઓ એ મહાભયંકર સંગ્રામ અને બલિદાનની સાક્ષી પૂરે છે.
ભાગ ૪: ચારણી સાહિત્યમાં અશ્વ અને શસ્ત્ર પૂજા
સૌરાષ્ટ્રના દુહા-છંદોમાં ઘોડા (અશ્વ) અને તલવારનું વર્ણન એક અલગ જ ઊંચાઈ ધરાવે છે. ચારણ કવિઓ ઘોડાની વફાદારી અને તેની ગતિનું વર્ણન એવી રીતે કરે કે આપણને ઘોડાની ખરીઓનો અવાજ સંભળાય.
અશ્વ પ્રશસ્તિ:
“કાન માંડીને સાંભળે, ડાબા જમણા ને દખ્ખણ, અસવાર માથે ઓળઘોળ, ઈ તો જાતવંત ના લક્ખણ.”
કાઠિયાવાડી અશ્વો પોતાની વફાદારી માટે જાણીતા છે. શૌર્યગાથાઓમાં એવા અનેક પ્રસંગો છે જ્યાં ઘોડાએ પોતાના ઘાયલ માલિકને રણમેદાનમાંથી સુરક્ષિત બહાર કાઢ્યા હોય.
તલવાર પ્રશસ્તિ: તલવાર માત્ર હથિયાર નથી, તે શક્તિનું પ્રતીક છે. કવિઓ તલવારને ‘જગદંબા’નું સ્વરૂપ માને છે. તલવારની ચમક અને તેની ધાર પર લખાયેલા છંદો વીરરસનું અદભુત સર્જન છે.
ભાગ ૫: આધુનિક યુગમાં ચારણી સાહિત્ય અને કવિ કાગ
ચારણી સાહિત્યને આધુનિક સમયમાં જીવંત રાખવાનું અને તેને ઘર-ઘર સુધી પહોંચાડવાનું શ્રેય પદ્મશ્રી દુલા ભાયા કાગ (કાગ બાપુ) ને જાય છે. મજાદરના આ સંત-કવિએ પરંપરાગત ઢાળમાં નવા વિચારો મૂક્યા.
તેમની ‘કાગવાણી’ એ સૌરાષ્ટ્રનું ગીતા છે. કાગ બાપુએ માત્ર શૌર્ય જ નહીં, પણ ભક્તિ અને સમાજ સુધારણાના ગીતો પણ લખ્યા.
“પગ મને ધોવા દ્યો રઘુરાય, પ્રભુ મને શક પડ્યો મનમાંય…”
આ ભજન હોય કે પછી “તારી હથેળીમાં માલતી ને મારી હથેળીમાં બાવળિયા” જેવા ગીતો, કાગ બાપુએ ચારણી સાહિત્યને એક નવો જ આયામ આપ્યો. તેમના સિવાય પિંગળશી ગઢવી, મેરાણ ગઢવી અને હાલના સમયમાં ભીખુદાન ગઢવી અને રાજભા ગઢવી જેવા કલાકારો આ વારસાને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
ભાગ ૬: લોક ડાયરો – સંસ્કૃતિની પાઠશાળા
સૌરાષ્ટ્રમાં ડાયરો એ માત્ર ગીત-સંગીતનો કાર્યક્રમ નથી. તે એક પાઠશાળા છે. ડાયરામાં જ્યારે દુહા-છંદની રમઝટ બોલે છે, ત્યારે નવી પેઢીને પોતાના પૂર્વજોના પરાક્રમોની જાણ થાય છે.
ડાયરાનું મહત્વ:
- મૂલ્યોનું સિંચન: દાન, દયા, વીરતા અને સત્યના પાઠ ડાયરામાંથી મળે છે.
- ભાષાનું જતન: ગુજરાતી ભાષા, ખાસ કરીને તળપદી કાઠિયાવાડી બોલી, આ માધ્યમથી સચવાઈ રહી છે.
- સામાજિક એકતા: ડાયરામાં અઢારેય વરણ એકસાથે બેસીને સાહિત્યનો આનંદ માણે છે.
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ જ્યારે ગામડે ગામડે ફરીને આ સાહિત્ય એકઠું કર્યું (સૌરાષ્ટ્રની રસધાર), ત્યારે તેમણે જોયું કે આ સાહિત્યમાં જે તાકાત છે તે યુનિવર્સિટીના પુસ્તકોમાં નથી. મેઘાણીજી લખે છે: “ઘટમાં ઘોડા થનગને, આતમ વીંઝે પાંખ; અણદીઠેલી ભોમકા પર, યૌવન માંડે આંખ.” આ પંક્તિઓ જ સૌરાષ્ટ્રના યુવાનોના મિજાજને વ્યક્ત કરવા પૂરતી છે.
ઉપસંહાર: ખમીરનો વારસો
અંતમાં, સૌરાષ્ટ્રનું ચારણી સાહિત્ય અને શૌર્યગાથાઓ એ ભૂતકાળની રાખ નથી, પણ ભવિષ્યને પ્રજ્વલિત રાખતી ચિનગારી છે. દુહા અને છંદના લયમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના શ્રેષ્ઠ તત્વો – ત્યાગ, બલિદાન અને શરણાગત વત્સલતા – ધબકે છે.
આજે જ્યારે દુનિયા ભૌતિકવાદ પાછળ દોડી રહી છે, ત્યારે સૌરાષ્ટ્રના પાળિયાઓ અને ચારણોના દુહાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવન ખાલી જીવવા માટે નથી, પણ કોઈ ઉમદા કાર્ય માટે ખર્ચી નાખવા માટે છે.
“મરદ મુછાળા ની ભુમિ, જ્યાં સુરવીરો ના સાદ, ઈ તો સોરઠ ની છે શાન, જેને વિશ્વ કરે છે યાદ.”
આ સાહિત્યને વાંચવું અને સાંભળવું એ ગંગામાં ડૂબકી મારવા જેવું પવિત્ર કાર્ય છે. આ વારસો અખંડ રહે અને આવનારી પેઢીઓમાં શૌર્ય અને સંસ્કારનું સિંચન કરતો રહે, એ જ આ શૌર્યગાથાઓનો સાચો ઉદ્દેશ્ય છે.
