તરણેતરનો મેળો: રંગબેરંગી છત્રીઓ અને લોકજીવનનું પ્રતીક.

તરણેતરનો મેળો: રંગબેરંગી છત્રીઓ અને લોકજીવનનું ધબકતું પ્રતીક

ગુજરાત એટલે ઉત્સવો અને મેળાઓની ભૂમિ. અહીંના લોકજીવનમાં ધબકતો ઉત્સાહ, રંગોનું વૈવિધ્ય અને પરંપરાઓની સુગંધ જો ક્યાંય સૌથી વધુ પ્રખર રીતે જોવા મળતી હોય, તો તે છે “તરણેતરનો મેળો”.

સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના થાનગઢ નજીક ભરાતો આ મેળો માત્ર એક મેળો નથી, પરંતુ ગુજરાતની ભાતીગળ સંસ્કૃતિ, કલા, શૌર્ય અને શૃંગારનો મહાસાગર છે. ભાદરવા સુદ ચોથ, પાંચમ અને છઠ્ઠના દિવસોમાં યોજાતો આ મેળો વિશ્વભરમાં તેની રંગબેરંગી ભરતરેલી છત્રીઓ અને ‘હુડો’ રાસ માટે પ્રખ્યાત છે.

આવો, શબ્દોના માધ્યમથી આ લોકમેળાની સફર કરીએ અને જાણીએ તેના ઈતિહાસ, મહત્વ અને આકર્ષણો વિશે.

તરણેતરનો મેળો: રંગબેરંગી છત્રીઓ વિડિયો જોવા માટે

૧. પ્રસ્તાવના: લોકહૃદયનો ધબકાર

સૌરાષ્ટ્રની પાંચાળ ભૂમિ, જેનો ઉલ્લેખ શાસ્ત્રો અને લોકસાહિત્યમાં વારંવાર થયો છે, તે ભૂમિ એટલે શૌર્ય અને સંતોની ભૂમિ. આ પાંચાળ પ્રદેશમાં આવેલું તરણેતર ગામ વર્ષના ત્રણ દિવસ માટે જાણે કોઈ સ્વપ્નનગરીમાં ફેરવાઈ જાય છે. આધુનિકતાના આ યુગમાં જ્યારે જૂની પરંપરાઓ લુપ્ત થઈ રહી છે, ત્યારે તરણેતરનો મેળો એ વાતની સાબિતી આપે છે કે ગુજરાતના ગામડાઓમાં હજુ પણ સંસ્કૃતિનો અસલી આત્મા જીવંત છે.

આ મેળામાં તમને ધૂળની ડમરીઓ વચ્ચે ઢોલના ધબકારા, શરણાઈના સૂર, અને યુવાન હૈયાઓના થનગનાટનો અનુભવ થાય છે. અહીં આવનાર દરેક વ્યક્તિ—પછી તે ગ્રામીણ હોય કે શહેરી, દેશી હોય કે વિદેશી—મેળાના રંગમાં રંગાઈ જાય છે.

૨. ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક મહત્વ: દ્રૌપદીના સ્વયંવરથી ત્રિનેત્રેશ્વર સુધી

તરણેતરના મેળાનું મહત્વ માત્ર મનોરંજન પૂરતું સીમિત નથી; તેના મૂળિયાં ભારતીય પુરાણોમાં ઉંડે સુધી વિસ્તરેલા છે.

ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ: આ સ્થળનું નામ ‘તરણેતર’ અહીં આવેલા પ્રખ્યાત શિવ મંદિર ‘ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ’ પરથી પડ્યું છે. એવી લોકવાયકા છે કે ભગવાન વિષ્ણુએ ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે અહીં તપસ્યા કરી હતી અને તેમને ૧૦૦૧ કમળ અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. પૂજા દરમિયાન એક કમળ ખૂટ્યું ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું નેત્ર (આંખ) શિવજીને અર્પણ કરવા તૈયાર થયા. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને શિવજી અહીં પ્રગટ થયા અને ‘ત્રિનેત્રેશ્વર’ તરીકે ઓળખાયા.

દ્રૌપદીનો સ્વયંવર: મહાભારત કાળ સાથે પણ આ સ્થળનો અતૂટ નાતો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે પાંચાળ પ્રદેશના રાજા દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદીનો સ્વયંવર આ જ પવિત્ર ભૂમિ પર યોજાયો હતો. અર્જુને અહીં જ મત્સ્યવેધ કરીને દ્રૌપદીને પ્રાપ્ત કર્યા હતા. આ ઐતિહાસિક ઘટનાની યાદમાં આજે પણ આ મેળાને યુવક-યુવતીઓના મિલન અને જીવનસાથીની પસંદગીના ઉત્સવ તરીકે જોવામાં આવે છે. આદિવાસી અને ગ્રામીણ સમાજમાં આજે પણ આ મેળો લગ્ન નક્કી કરવા માટેનું એક મહત્વનું માધ્યમ ગણાય છે.

ગંગા અવતરણ: મંદિર પરિસરમાં આવેલા કુંડનું પણ અનેકગણું મહાત્મ્ય છે. લોકવાયકા મુજબ, ભાદરવા સુદ પાંચમના દિવસે ઋષિ પાંચમના પવિત્ર અવસરે ગંગા નદી અહીંના કુંડમાં પ્રગટ થાય છે. તેથી જ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પિતૃ તર્પણ કરવા અને પવિત્ર સ્નાન કરવા ઉમટી પડે છે. કહેવાય છે કે અહીં ગંગામાં સ્નાન કરવાનું પુણ્ય હરિદ્વાર જેટલું જ મળે છે.

૩. ત્રિનેત્રેશ્વર મંદિર: સ્થાપત્યનો અદભુત નમૂનો

મેળાના કેન્દ્રમાં રહેલું ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવનું મંદિર સ્થાપત્ય કલાનો બેજોડ નમૂનો છે. આ મંદિર ૧૪મી સદીની આસપાસ બંધાયું હોવાનું મનાય છે, પરંતુ તેનું વર્તમાન સ્વરૂપ લખતરના રાજવી કરણસિંહજી દ્વારા ૧૯૦૨માં સ્મૃતિરૂપે તૈયાર કરાવવામાં આવ્યું હતું.

મંદિર ગુર્જર-પ્રતિહાર શૈલીનું છે. તે નદીના કિનારે આવેલું છે અને તેની ફરતે ત્રણ કુંડ આવેલા છે: વિષ્ણુ કુંડ, બ્રહ્મા કુંડ અને શિવ કુંડ. મંદિરનું શિખર, કોતરણી અને ગર્ભગૃહ શ્રદ્ધાળુઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે. મેળાના દિવસોમાં મંદિરને રોશનીથી શણગારવામાં આવે છે અને સવારે-સાંજે થતી આરતીનું દ્રશ્ય દિવ્ય હોય છે. બાવન ગજની ધજા ચડાવવી એ અહીંનું વિશેષ મહત્વ છે. પાળિયાદના મહંત દ્વારા પરંપરાગત રીતે અહીં ધજા ચડાવવામાં આવે છે.

૪. ભરત ભરેલી છત્રીઓ: મેળાનો આત્મા

જો તરણેતરના મેળાની ઓળખ કોઈ એક વસ્તુથી આપવી હોય, તો તે છે “તરણેતરની છત્રી”.

સામાન્ય રીતે છત્રીનો ઉપયોગ તડકા કે વરસાદથી બચવા માટે થાય છે, પરંતુ તરણેતરના મેળામાં છત્રી એ માત્ર વસ્તુ નથી, પણ શાન અને શૌર્યનું પ્રતીક છે. કોળી, ભરવાડ, રબારી અને અન્ય જ્ઞાતિના યુવાનો આ છત્રીઓ લઈને મેળામાં ફરતા જોવા મળે છે.

કલા કારીગીરી: આ છત્રીઓ સાદી હોતી નથી. તે હાથે ભરેલા ભરતકામથી સુશોભિત હોય છે.

• છત્રી પર આભલા (કાચ), રંગબેરંગી ઊન, અને રેશમી દોરાઓનું ઝીણવટભર્યું ભરતકામ કરવામાં આવે છે.
• એક છત્રી તૈયાર કરવામાં મહિનાઓનો સમય લાગે છે.
• તેમાં પોપટ, મોર, અને ભૌમિતિક ડિઝાઇનો ઉપસાવવામાં આવે છે.
• છત્રીની કિનારે રેશમી ફૂમતાં લટકાવવામાં આવે છે, જે જ્યારે ગોળ ફરે ત્યારે અદભુત દ્રશ્ય સર્જે છે.

પ્રતીકાત્મક અર્થ: આ છત્રીઓ યુવાનો પોતે જાતે અથવા તેમના પરિવારની મહિલાઓ પાસે તૈયાર કરાવે છે. મેળામાં જ્યારે કોઈ યુવાન સજ્જ થઈને, હાથમાં આ કલાત્મક છત્રી લઈને નીકળે છે, ત્યારે તે પોતાની કલાસૂઝ અને સામાજિક મોભાનું પ્રદર્શન કરે છે. અપરિણીત યુવાનો માટે આ છત્રી એક પ્રકારનું “સ્ટેટસ સિમ્બોલ” છે, જે યુવતીઓને આકર્ષવા માટે વપરાય છે. એવું કહેવાય છે કે જેની છત્રી સૌથી સુંદર, તે યુવાન સૌથી કલાપ્રેમી અને ઉત્સાહી.

૫. વેશભૂષા અને શણગાર: સૌંદર્યની પરિભાષા

તરણેતરનો મેળો એટલે રંગોનો ઉત્સવ. અહીં આવતા ગ્રામીણ લોકોની વેશભૂષા એટલી આકર્ષક હોય છે કે ફોટોગ્રાફરો માટે આ સ્વર્ગ સમાન છે.

પુરુષોનો પહેરવેશ: યુવાનો ચોરણી (સુરવાલ), કેડિયું અને માથે રંગીન પાઘડી કે ફેંટો બાંધે છે. તેમના કેડિયા પર પણ ઝીણું ભરતકામ કરેલું હોય છે. કમરે ભેટ બાંધેલી હોય છે અને હાથમાં લાકડી કે છત્રી હોય છે. ઘણા યુવાનો કાનમાં કડી, ગળામાં માળાઓ અને હાથે ચાંદીના કડા પહેરે છે.

સ્ત્રીઓનો શણગાર: સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને યુવતીઓ, તેમના પરંપરાગત ચણિયા-ચોળીમાં સજ્જ હોય છે.

• Tangaliya (ટાંગલિયા): આ વિસ્તારની ખાસિયત ગણાતી ટાંગલિયા સાડી કે ઓઢણી સ્ત્રીઓ ઓઢે છે.
• ઘરેણાં: ચાંદીના ભારે ઘરેણાં એ અહીંની વિશેષતા છે. ગળામાં હાર, કાનમાં મોટા ઠોળિયા કે વેઢલા, હાથમાં ચૂડલો (હાથીદાંતનો કે પ્લાસ્ટિકનો), અને પગમાં કડલાં—આ બધું મળીને તેમને એક અનોખું રૂપ આપે છે.
• ભરતકામ કરેલા ઘાઘરા અને તેના પર આભલાની ચમક મેળાની રોનક વધારે છે.

૬. લોકનૃત્ય અને સંગીત: હુડો અને રાસની રમઝટ

તરણેતરના મેળામાં જાવ અને ‘હુડો’ ન જુઓ, તો તમારી યાત્રા અધૂરી ગણાય. આ મેળાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ અહીં રમાતા રાસડા અને નૃત્યો છે.

હુડો (Hudo): ભરવાડ અને કોળી સમાજના સ્ત્રી-પુરુષો દ્વારા રમાતો ‘હુડો’ એ એક અત્યંત જોશ અને ઉર્જાથી ભરેલું નૃત્ય છે. ઢોલના તાલે અને શરણાઈના સૂર સાથે જ્યારે યુવક-યુવતીઓ સામસામે તાળીઓ લેતા, કૂદકા મારતા અને ગોળ ફરતા નૃત્ય કરે છે, ત્યારે જોનારાઓના પગ પણ થિરકવા માંડે છે. હુડામાં જે લય, તાલ અને શારીરિક બળનું પ્રદર્શન થાય છે, તે અદભુત છે. આ નૃત્યમાં એકબીજાને ઉંચકવાની, ગોળ ફેરવવાની અને જમીન પર બેસીને ફરી ઉભા થવાની ક્રિયાઓ ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે.

ત્રણ તાળીના રાસ: સેંકડો સ્ત્રીઓ અને પુરુષો એક જ લયમાં, ત્રણ તાળીના તાલે રાસ લે છે ત્યારે એવું લાગે છે જાણે રંગોનું કોઈ ચક્ર ફરી રહ્યું હોય. આ રાસડાઓમાં ગવાતા લોકગીતોમાં પ્રેમ, વિરહ, કૃષ્ણભક્તિ અને સામાજિક કટાક્ષો વણાયેલા હોય છે.

વાદ્યો: અહીં આધુનિક ડીજે કે સાઉન્ડ સિસ્ટમ નહીં, પણ પરંપરાગત વાદ્યોનો જ દબદબો હોય છે. ઢોલ, શરણાઈ, પાવો, જોડિયા પાવા, અને ભૂંગળ જેવા વાદ્યોનો નાદ વાતાવરણને ગજવી મૂકે છે.

૭. ગ્રામીણ ઓલિમ્પિક્સ: ખેલદિલીનો સંગમ

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ગુજરાત સરકારના રમત-ગમત અને યુવા સાંસ્કૃતિક વિભાગ દ્વારા મેળા દરમિયાન “ગ્રામીણ ઓલિમ્પિક્સ” નું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ એક એવું પાસું છે જે મેળાને આધુનિકતા સાથે જોડે છે છતાં તેની માટીની મહેક જાળવી રાખે છે.

અહીં યોજાતી સ્પર્ધાઓ શહેરી રમતો જેવી નથી હોતી. તેમાં ગ્રામીણ તાકાત અને કૌશલ્યની કસોટી થાય છે:

• ગાડા દોડ: શણગારેલા બળદગાડાઓની રેસ જોવા હજારો લોકો ઉમટી પડે છે.
• ઘોડાદોડ: કાઠિયાવાડી અશ્વોની તેજ રફતાર અહીં જોવા મળે છે.
• નારિયેળ ફેંક: નારિયેળને હાથથી દૂર ફેંકવાની સ્પર્ધા.
• લાંબુ કૂદ અને દોડ: ગ્રામીણ યુવાનોની એથ્લેટિક ક્ષમતા અહીં જોવા મળે છે.
• રસોડાની રમતો: બહેનો માટે પણ ખાસ સ્પર્ધાઓ યોજાય છે.

આ સ્પર્ધાઓ ગ્રામીણ યુવાનોને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે અને લુપ્ત થતી ગ્રામીણ રમતોને જીવંત રાખે છે.

૮. મેળાનું વાતાવરણ: એક અલગ દુનિયા

મેળામાં પ્રવેશતાની સાથે જ તમને એક અલગ જ ઉર્જાનો અહેસાસ થાય છે.

• બજારો: મેળામાં કામચલાઉ હાટડીઓ (દુકાનો) મંડાય છે. અહીં તમને પરંપરાગત હસ્તકળાની ચીજવસ્તુઓ, માટીના રમકડાં, વાંસની વસ્તુઓ, મણકાની માળાઓ, ભરતકામ કરેલા કાપડ અને ખાણીપીણીના સ્ટોલ જોવા મળે છે.
• ખાણીપીણી: મેળામાં ભજિયા, ગાંઠિયા, જલેબી અને સૌરાષ્ટ્રના પ્રખ્યાત મરચાંનો સ્વાદ માણવા મળે છે. ગામડાની દેશી ચા ની ચુસ્કી લેવાની મજા અહીં કંઈક ઓર જ છે.
• મનોરંજન: બાળકો માટે ચગડોળ, મોતનો કૂવો, જાદુગરના ખેલ અને મદારીના ખેલ આકર્ષણનું કેન્દ્ર હોય છે.
• ભજન અને ડાયરો: રાત્રે મંડળીઓ જામે છે. ભજનિકો અને લોકગાયકો આખી રાત સંતવાણી, દુહા, છંદ અને લોકસાહિત્યની રમઝટ બોલાવે છે.

૯. સામાજિક બદલાવ અને આધુનિકતા

સમયની સાથે તરણેતરના મેળાનું સ્વરૂપ પણ થોડું બદલાયું છે, છતાં તેનો આત્મા અકબંધ છે.

• ટુરિઝમ: ગુજરાત ટુરિઝમ દ્વારા હવે અહીં રહેવા માટે અત્યાધુનિક સુવિધાઓવાળું “ટેન્ટ સિટી” ઊભું કરવામાં આવે છે, જેથી વિદેશી અને શહેરી પ્રવાસીઓ આરામથી રહી શકે.
• વૈશ્વિક ઓળખ: હવે માત્ર સ્થાનિક લોકો જ નહીં, પણ વિદેશી પ્રવાસીઓ પણ મોટી સંખ્યામાં અહીં આવે છે. તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિને નજીકથી જોવા અને કેમેરામાં કંડારવા અહીં ઉમટી પડે છે.
• સ્વયંવરનું બદલાતું સ્વરૂપ: પહેલાની જેમ હવે ખુલ્લેઆમ સ્વયંવર નથી થતા, પરંતુ હજુ પણ લગ્નો માટેની વાતચીત અને મુલાકાતો માટે આ મેળો એક મહત્વનું સ્થળ છે.

૧૦. નિષ્કર્ષ: એક અનન્ય અનુભવ

તરણેતરનો મેળો એ માત્ર ભીડ કે ઘોંઘાટ નથી, પણ એ ગુજરાતની જીવંત લોકધારાનો દસ્તાવેજ છે. અહીંની માટીમાં પ્રેમ, ભક્તિ અને શૌર્યની સુગંધ છે. જે વ્યક્તિ એકવાર આ મેળાની મુલાકાત લે છે, તે અહીંના રંગો, ઉમંગો અને તરંગોને ક્યારેય ભૂલી શકતો નથી.

જો તમે ભારતના સાચા ગ્રામીણ આત્માને જોવા માંગતા હોવ, જો તમે ભરત ભરેલી છત્રીઓની નીચે પાંગરતા પ્રેમને સમજવા માંગતા હોવ, અને જો તમે ઢોલના ધબકારે ઝૂમવા માંગતા હોવ, તો જીવનમાં એકવાર ‘તરણેતરના મેળા’ની મુલાકાત અવશ્ય લેવી જોઈએ. આ મેળો સાબિત કરે છે કે ભલે દુનિયા ગમે તેટલી ડિજિટલ થઈ જાય, પણ માણસના હૃદયને જે આનંદ લોકસંસ્કૃતિના સાનિધ્યમાં મળે છે, તે બીજે ક્યાંય નથી મળતો.

“તરણેતરના મેળે, જાણે રંગોની રેલમછેલ, છત્રીઓના છાંયે, હૈયા કરે છે ખેલ!”

મુલાકાતીઓ માટે માહિતી:

• ક્યારે જવું: ભાદરવા સુદ ચોથ, પાંચમ અને છઠ્ઠ (સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અથવા સપ્ટેમ્બર મહિનામાં).
• ક્યાં: ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ મંદિર, તરણેતર ગામ, થાનગઢ તાલુકો, જિલ્લો સુરેન્દ્રનગર.
• કેવી રીતે પહોંચવું:
  • નજીકનું એરપોર્ટ: રાજકોટ (આશરે ૯૦ કિમી).
  • નજીકનું રેલવે સ્ટેશન: થાનગઢ (આશરે ૧૨ કિમી).
  • બાય રોડ: અમદાવાદ, રાજકોટ અને સુરેન્દ્રનગરથી બસ અને ટેક્સીની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.