સુરત પ્લેગ (૧૯૯૪): એક મહામારી જેણે શહેરની કાયાપલટ કરી.
ભારતના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ શહેરી વિકાસ, સ્વચ્છતા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના સુરત શહેરનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખવામાં આવે છે. પરંતુ સુરતની આ ‘સ્વચ્છ શહેર’ તરીકેની ઓળખ પાછળ એક અત્યંત કાળો અને ભયાનક ભૂતકાળ છુપાયેલો છે. ૧૯૯૪ નો પ્લેગ એક એવી ઘટના હતી જેણે સુરતને માત્ર રાષ્ટ્રીય જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બદનામ કરી દીધું હતું. આ મહામારી એક આફત હતી, પરંતુ તેણે એક એવી ક્રાંતિના બીજ વાવ્યા જેણે સુરતની સંપૂર્ણ કાયાપલટ કરી નાખી.
આ લેખમાં આપણે ૧૯૯૪ ના સુરત પ્લેગના કારણો, તેની ભયાનક અસરો, લોકોના ઐતિહાસિક પલાયન અને તેમાંથી બોધપાઠ લઈને સુરતે કેવી રીતે પોતાની જાતને રાખમાંથી બેઠી કરી તેનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ કરીશું.
૧. પ્લેગ પહેલાંનું સુરત: વિકાસની કાળી બાજુ
૧૯૯૪ પહેલાંનું સુરત આજની સરખામણીમાં તદ્દન અલગ હતું. તે સમયે સુરત તેની ઐતિહાસિક ધરોહર, કાપડ (ટેક્સટાઇલ) અને હીરા (ડાયમંડ) ઉદ્યોગ માટે જાણીતું હતું. આર્થિક તકોના કારણે ભારતભરમાંથી, ખાસ કરીને ઓરિસ્સા, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને સૌરાષ્ટ્રમાંથી લાખો મજૂરો રોજગારી માટે સુરત તરફ વળ્યા હતા.
અનિયંત્રિત વસ્તી વધારો અને માળખાગત સુવિધાઓનો અભાવ:
- ઝડપી ઔદ્યોગિકરણ: ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ ના દાયકામાં સુરતનો ઔદ્યોગિક વિકાસ ખૂબ જ ઝડપી હતો, પરંતુ શહેરનું માળખું આ વિકાસને પચાવવા સક્ષમ ન હતું.
- ઝૂંપડપટ્ટીઓનો રાફડો: લાખો પરપ્રાંતીય મજૂરો માટે યોગ્ય રહેઠાણની વ્યવસ્થા ન હોવાથી શહેરના ખુલ્લા પ્લોટ, નદી કિનારા અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોની આસપાસ ગીચ ઝૂંપડપટ્ટીઓ ઊભી થઈ ગઈ હતી.
- ગંદકી અને ગટર વ્યવસ્થા: શહેરની ૬૦% થી વધુ વસ્તી પાસે ગટર લાઇનની સુવિધા ન હતી. રસ્તાઓ પર ખુલ્લી ગટરો વહેતી હતી અને કચરાના નિકાલની કોઈ જ નક્કર વ્યવસ્થા ન હતી. રસ્તાના ખૂણે ખૂણે કચરાના ઢગલા જોવા મળતા હતા.
- પ્રદૂષણ: કાપડની મિલોમાંથી નીકળતું પ્રદૂષિત પાણી સીધું જ તાપી નદીમાં અથવા ખુલ્લી ગટરોમાં છોડવામાં આવતું હતું.
આવી ભયંકર ગંદકી અને બિનઆરોગ્યપ્રદ પરિસ્થિતિઓ એક મોટા રોગચાળાને આમંત્રણ આપવા માટે પૂરતી હતી. સુરત જાણે કે એક ટાઈમ બોમ્બ પર બેઠું હતું, જેને માત્ર એક ચિનગારીની જરૂર હતી.
૨. ૧૯૯૪ નું વિનાશક પૂર: મહામારીની પૂર્વભૂમિકા
સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૪ ની શરૂઆતમાં સુરતમાં ભારે વરસાદ પડ્યો. ઉકાઈ ડેમમાંથી મોટા પ્રમાણમાં પાણી છોડવામાં આવતા તાપી નદીમાં ભયંકર પૂર આવ્યું.
- જળબંબાકાર: શહેરના મોટાભાગના વિસ્તારો, ખાસ કરીને નીચાણવાળા વિસ્તારો અને ઝૂંપડપટ્ટીઓ પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
- પ્રદૂષિત પાણીનો ફેલાવો: પૂરના પાણી સાથે ગટરોનું ગંદુ પાણી, કચરો અને પ્રાણીઓના મૃતદેહો આખા શહેરમાં ફેલાઈ ગયા.
- પૂર પછીની સ્થિતિ: થોડા દિવસોમાં જ્યારે પૂરના પાણી ઓસર્યા, ત્યારે રસ્તાઓ પર કાદવ-કીચડ, કોહવાયેલો કચરો અને મરેલા પશુઓની દુર્ગંધ ફેલાઈ ગઈ.
પૂર બાદ નગરપાલિકા દ્વારા જે સફાઈ થવી જોઈતી હતી તે યોગ્ય રીતે થઈ શકી નહીં. ઠેર-ઠેર પાણી ભરાયેલા રહ્યા અને ગંદકીના કારણે ઉંદરો અને મચ્છરોનો ઉપદ્રવ અકલ્પનીય હદે વધી ગયો. આ ભયાનક ગંદકી જ પ્લેગ જેવા જીવલેણ રોગના ઉદ્ભવનું મુખ્ય કારણ બની.
૩. રોગચાળાની શરૂઆત: સપ્ટેમ્બર નો કાળો મહિનો
ગણેશ ચતુર્થીના તહેવારનો સમય હતો. લોકો હજુ પૂરની તારાજીમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યાં જ શહેરના વેદ રોડ અને કતારગામ વિસ્તારની ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં એક વિચિત્ર બીમારીએ દેખા દીધી.
લક્ષણો અને તબીબી મૂંઝવણ: દર્દીઓને અચાનક સખત તાવ આવવા લાગ્યો, છાતીમાં ભયંકર દુખાવો થતો અને ખાંસી સાથે લોહીની ઉલટીઓ થવા લાગી. શરૂઆતમાં સ્થાનિક ડોક્ટરોએ તેને સામાન્ય ન્યુમોનિયા અથવા મેલેરિયા સમજીને સારવાર આપી, પરંતુ દર્દીઓની હાલત સુધરવાને બદલે કથળતી ગઈ અને ગણતરીના કલાકોમાં જ દર્દીઓના મોત થવા લાગ્યા.
ન્યુમોનિક પ્લેગ (Pneumonic Plague) ની પુષ્ટિ: ૨૦ સપ્ટેમ્બર આસપાસ, સુરત સિવિલ હોસ્પિટલમાં દર્દીઓનો ધસારો એટલો વધી ગયો કે જમીન પર દર્દીઓને સુવડાવવા પડ્યા. તબીબી તપાસ અને લેબોરેટરી રિપોર્ટ્સ બાદ એક ભયાનક સત્ય સામે આવ્યું – આ સામાન્ય ન્યુમોનિયા ન હતો, પરંતુ તે ‘ન્યુમોનિક પ્લેગ’ હતો.
બ્યુબોનિક vs ન્યુમોનિક પ્લેગ: સામાન્ય રીતે પ્લેગ ચાંચડ (ફ્લી) દ્વારા ઉંદરોમાંથી મનુષ્યમાં ફેલાય છે (જેને બ્યુબોનિક પ્લેગ કહે છે). પરંતુ સુરતમાં જે પ્લેગ ફેલાયો હતો તે ન્યુમોનિક પ્લેગ હતો. આ પ્રકાર સીધો જ ફેફસાં પર હુમલો કરે છે અને તે એક માણસની ખાંસી કે છીંક દ્વારા બીજા માણસમાં હવામાં સીધો ફેલાય છે. આથી તેનો ચેપ લાગવાનો દર અત્યંત ઊંચો અને જીવલેણ હતો.
પ્લેગ જેવા રોગનું નામ સાંભળતા જ તબીબી જગતમાં હડકંપ મચી ગયો, કારણ કે ભારતમાં છેલ્લે ૧૯૬૬ માં પ્લેગનો કેસ નોંધાયો હતો. કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી કે ૨૦મી સદીના અંતમાં આ મધ્યયુગીન રોગ પાછો ફરશે.
૪. ઐતિહાસિક ગભરાટ અને સામૂહિક હિજરત (Mass Exodus)
જ્યારે સમાચાર પત્રો અને ટેલિવિઝન પર સુરતમાં ‘પ્લેગ’ ફેલાયો હોવાના સમાચાર આવ્યા, ત્યારે લોકોમાં જે ગભરાટ ફેલાયો તેનું વર્ણન કરવું અશક્ય છે. ન્યુમોનિક પ્લેગ હવામાં ફેલાતો હોવાથી લોકોને લાગ્યું કે શહેરમાં રહેવું એ મોતને આમંત્રણ આપવા સમાન છે.
પલાયનની શરૂઆત:
- સ્ટેશનો પર માનવ મહેરામણ: ૨૨ થી ૨૪ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન સુરત રેલ્વે સ્ટેશન અને સેન્ટ્રલ બસ સ્ટેન્ડ પર લાખો લોકો ઉમટી પડ્યા. લોકો પોતાના ઘર-બાર, સામાન બધું જ છોડીને માત્ર જીવ બચાવવા ભાગી રહ્યા હતા.
- અંદાજિત આંકડા: એક અંદાજ મુજબ, માત્ર બે જ દિવસમાં આશરે ૩ થી ૫ લાખ લોકોએ સુરતમાંથી હિજરત કરી હતી. ટ્રેનોના છાપરાં, એન્જિન અને બારીઓ પર લટકીને લોકો પોતાના વતન (ઓરિસ્સા, યુ.પી., મહારાષ્ટ્ર, સૌરાષ્ટ્ર) તરફ ભાગ્યા.
- તબીબોનું પલાયન: સૌથી દુઃખદ બાબત એ હતી કે ખાનગી પ્રેક્ટિસ કરતા ઘણા ડોક્ટરો અને તબીબી કર્મચારીઓ પણ પોતાના ક્લિનિક અને હોસ્પિટલો બંધ કરીને શહેર છોડીને ભાગી ગયા હતા. જેના કારણે સરકારી હોસ્પિટલો પર બોજ અનેકગણો વધી ગયો.
રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા:
- ભારતના અન્ય રાજ્યોએ સુરતથી આવતા લોકો માટે પોતાની સરહદો સીલ કરી દીધી. ટ્રેનોને અન્ય રાજ્યોમાં ઊભી રાખવા દેવામાં આવતી ન હતી.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, ગલ્ફ દેશો, અમેરિકા અને યુરોપના અનેક દેશોએ ભારતથી આવતી ફ્લાઇટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો.
- ભારતીય માલસામાન, ખાસ કરીને ખાદ્ય પદાર્થોની નિકાસ પર અન્ય દેશોએ રોક લગાવી દીધી. આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં સુરતની છબી ‘ભારતના સૌથી ગંદા શહેર’ તરીકે પ્રસ્તુત થઈ.
૫. તબીબી કટોકટી અને નિયંત્રણ કામગીરી
એક તરફ લાખો લોકો શહેર છોડી રહ્યા હતા, ત્યારે બીજી તરફ રાજ્ય સરકાર, કેન્દ્ર સરકાર અને બચેલા નિષ્ઠાવાન તબીબોએ આ મહામારીને ડામવા માટે યુદ્ધના ધોરણે કામગીરી શરૂ કરી.
સરકારી પગલાં:
- ટેટ્રાસાયક્લિન (Tetracycline) નું વિતરણ: પ્લેગના બેક્ટેરિયા (Yersinia pestis) સામે ટેટ્રાસાયક્લિન નામની એન્ટિબાયોટિક અત્યંત અસરકારક હતી. સરકારે રાતોરાત લાખોની સંખ્યામાં આ દવાનો જથ્થો સુરત પહોંચાડ્યો. લોકોને સાવચેતીના પગલારૂપે આ દવા મફતમાં વહેંચવામાં આવી.
- સફાઈ ઝુંબેશ: મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોની મદદથી શહેરની ઐતિહાસિક સફાઈ શરૂ કરવામાં આવી. હજારો ટન કચરો, ઢોર-ઢાંખરના મૃતદેહો અને કાદવ રસ્તાઓ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યો.
- જંતુનાશક દવાઓનો છંટકાવ: આખા શહેરમાં, ખાસ કરીને ગીચ વિસ્તારોમાં ડીડીટી (DDT) અને અન્ય જંતુનાશક દવાઓનો વ્યાપક છંટકાવ કરવામાં આવ્યો.
- આઇસોલેશન વોર્ડ્સ: સિવિલ હોસ્પિટલમાં પ્લેગના શંકાસ્પદ દર્દીઓ માટે અલગ વોર્ડ બનાવવામાં આવ્યા, જેથી ચેપ આગળ ન ફેલાય.
વિવાદ અને WHO ની ભૂમિકા: પ્લેગ બાદ એક મોટો વિવાદ પણ ઉભો થયો હતો. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓએ શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે સુરતમાં ફેલાયેલો રોગ ખરેખર Yersinia pestis દ્વારા ફેલાયેલો પ્લેગ હતો કે કોઈ અન્ય અજ્ઞાત વાયરસ કે બેક્ટેરિયા હતા. જોકે, ભારતીય આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ અને લેબોરેટરીઓએ તેને પ્લેગ જ હોવાનું સમર્થન આપ્યું હતું. આ રોગચાળામાં સત્તાવાર રીતે ૫૦ થી ૬૦ લોકોના મોત થયા હોવાનું નોંધાયું હતું (જોકે બિનસત્તાવાર આંકડો આનાથી ઘણો ઊંચો હતો) અને હજારો લોકો સંક્રમિત થયા હતા.
૬. પ્લેગથી થયેલું આર્થિક નુકસાન
સુરત માટે પ્લેગ માત્ર એક સ્વાસ્થ્ય કટોકટી જ ન હતો, પરંતુ તે એક ભયંકર આર્થિક ફટકો પણ હતો.
- ઉદ્યોગો ઠપ્પ: પરપ્રાંતીય મજૂરોના પલાયનના કારણે હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગ સંપૂર્ણપણે બંધ પડી ગયા. મિલોના મશીનો શાંત થઈ ગયા અને હીરાના કારખાનાઓમાં તાળા લાગી ગયા.
- કરોડોનું નુકસાન: એક અંદાજ મુજબ આ મહામારીના સમયગાળા દરમિયાન સુરતને રોજના કરોડો રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું.
- રોજગારી પર અસર: જે લોકો શહેરમાં રોકાયા હતા, તેમની પાસે કોઈ કામ ન હતું. દૈનિક વેતન પર જીવતા શ્રમિકોની હાલત કફોડી બની ગઈ હતી.
- વિશ્વસનીયતાનો પ્રશ્ન: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સુરતના હીરા અને ટેક્સટાઇલ બ્રાન્ડને મોટો ફટકો પડ્યો. વેપારીઓએ સુરત સાથે કામ કરવામાં સંકોચ અનુભવવાનું શરૂ કર્યું.
૭. ટર્નિંગ પોઇન્ટ: શ્રી એસ. આર. રાવ (S. R. Rao) અને સુરતની કાયાપલટ
કોઈપણ મોટી આપત્તિ હંમેશા બે વિકલ્પો લઈને આવે છે: કાં તો સંપૂર્ણ વિનાશ અથવા નવેસરથી નિર્માણ. સુરતે બીજો વિકલ્પ પસંદ કર્યો. પ્લેગ પછી ગુજરાત સરકારે સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (SMC) ના કમિશનર તરીકે એક બાહોશ અને કડક IAS અધિકારી શ્રી એસ. આર. રાવ (Suryadevara Ramachandra Rao) ની નિમણૂક કરી. મે ૧૯૯૫ માં તેમણે ચાર્જ સંભાળ્યો અને અહીંથી શરૂ થયો સુરતના પુનર્નિર્માણનો સુવર્ણ અધ્યાય.
શ્રી રાવ સમજી ગયા હતા કે પ્લેગ માટે જવાબદાર લોકોની બેદરકારી, ભ્રષ્ટાચાર અને રાજકીય દખલગીરી છે. તેમણે ‘ઓપરેશન ક્લીન-અપ’ (Operation Clean-up) ની શરૂઆત કરી.
એસ. આર. રાવ દ્વારા લેવાયેલા ક્રાંતિકારી પગલાં:
૧. શૂન્ય સહિષ્ણુતા નીતિ (Zero Tolerance Policy): શ્રી રાવે સ્પષ્ટ કરી દીધું કે ગંદકી અને ગેરકાયદેસર દબાણો બાબતે કોઈ જ રાજકીય કે સામાજિક દબાણ સાંખી લેવામાં આવશે નહીં. જે પણ નિયમ તોડશે, તેને દંડિત કરવામાં આવશે.
૨. ‘ડિમોલિશન ડ્રાઇવ’ (ગેરકાયદે બાંધકામો હટાવવા): સુરતના રસ્તાઓ સાંકડા અને દબાણોથી ઘેરાયેલા હતા. રાવ સાહેબે બુલડોઝર ફેરવીને હજારો ગેરકાયદે દુકાનો, છાપરાં અને વગદાર લોકોના બાંધકામો પણ તોડી પાડ્યા. રસ્તાઓ પહોળા કરવામાં આવ્યા, જેનાથી ટ્રાફિકની સમસ્યા હલ થઈ અને સફાઈ કામદારો માટે કામ કરવું સરળ બન્યું.
૩. સફાઈ કામદારોને પ્રોત્સાહન અને જવાબદારી: મ્યુનિસિપલ કમિશનર માત્ર એસી ચેમ્બરમાં બેસી રહેવાને બદલે પોતે રોજ સવારે ૬ વાગ્યે શહેરના અલગ-અલગ વિસ્તારોની મુલાકાતે નીકળી પડતા.
- તેમણે સફાઈ કર્મચારીઓને યોગ્ય સાધનો અને સુવિધાઓ પૂરી પાડી.
- જે અધિકારીઓ કે કર્મચારીઓ કામમાં બેદરકારી દાખવતા તેમને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા.
- શહેરમાં પ્રથમ વખત સફાઈની કામગીરી ૬ વોર્ડને બદલે નાના ઝોનમાં વહેંચી દેવામાં આવી, જેથી માઇક્રો લેવલ પર ધ્યાન આપી શકાય.
૪. સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (ઘન કચરાનો નિકાલ): રસ્તા પર કચરો ફેંકવાની પ્રથા બંધ કરાવવા માટે તેમણે દરેક સોસાયટી અને કોમર્શિયલ બિલ્ડીંગ માટે કચરાપેટી ફરજિયાત બનાવી. કચરો ભેગો કરવા માટે ‘ડોર ટુ ડોર કલેક્શન’ સિસ્ટમનો પાયો નાખવામાં આવ્યો. કચરો ફેંકનારાઓ પાસેથી સ્થળ પર જ આકરો દંડ (Administrative Charge) વસૂલવાની પ્રથા શરૂ કરી.
૫. ગટર વ્યવસ્થાનું આધુનિકીકરણ: જે વિસ્તારોમાં ખુલ્લી ગટરો હતી, ત્યાં અંડરગ્રાઉન્ડ ડ્રેનેજ સિસ્ટમ યુદ્ધના ધોરણે નાખવામાં આવી. પાણીજન્ય રોગો અટકાવવા માટે પીવાના પાણીની લાઈનો અને ગટરની લાઈનો ક્રોસ ન થાય તેની ખાસ તકેદારી રાખવામાં આવી.
૮. નાગરિકોની જનભાગીદારી અને બદલાયેલી માનસિકતા
કોઈપણ વહીવટી તંત્ર ત્યાં સુધી જ સફળ થઈ શકે, જ્યાં સુધી તેને લોકોનો સાથ મળે. એસ. આર. રાવની કડક કાર્યવાહીની શરૂઆતમાં થોડી ટીકાઓ થઈ, પરંતુ જ્યારે રસ્તાઓ સાફ થવા લાગ્યા, રોગચાળો ઘટવા લાગ્યો અને શહેર સુંદર દેખાવા લાગ્યું, ત્યારે સુરતની જનતાએ આ અભિયાનને દિલથી સ્વીકારી લીધું.
- સ્વયંશિસ્ત: લોકો રસ્તા પર કચરો ફેંકતા બંધ થયા. પાન-માવાની પિચકારીઓ મારવાની આદતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો.
- પોતાના શહેર માટે ગર્વ: જે શહેર ૧૯૯૪ માં ‘પ્લેગ સિટી’ તરીકે ઓળખાતું હતું, તે જ શહેરના નાગરિકો હવે પોતાના વિસ્તારને સ્વચ્છ રાખવા માટે સ્વયંસેવકો બન્યા.
- ઉદ્યોગપતિઓનો સહયોગ: ડાયમંડ અને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગના અગ્રણીઓએ પણ કોર્પોરેશનને માળખાગત સુવિધાઓ ઊભી કરવામાં આર્થિક અને નૈતિક ટેકો આપ્યો.
૯. ‘સુરત મોડલ’: એક રાષ્ટ્રીય ઉદાહરણ તરીકે ઉદ્ભવ
પ્લેગના માત્ર ત્રણ થી ચાર વર્ષની અંદર જ સુરતનું ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું હતું. જે શહેર ક્યારેય ભારતનું સૌથી ગંદુ શહેર ગણાતું હતું, તેણે સિદ્ધિઓના નવા શિખરો સર કર્યા.
- INTACH એવોર્ડ: ૧૯૯૭-૯૮ માં ‘ઇન્ડિયન નેશનલ ટ્રસ્ટ ફોર આર્ટ એન્ડ કલ્ચરલ હેરિટેજ’ (INTACH) દ્વારા સુરતને ભારતનું બીજું સૌથી સ્વચ્છ શહેર જાહેર કરવામાં આવ્યું (ચંદીગઢ પછી). આ એક એવી સિદ્ધિ હતી જેના પર સમગ્ર દેશને આશ્ચર્ય થયું હતું.
- શ્રેષ્ઠ પ્રેક્ટિસ મોડલ: અન્ય રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ, મેયરો અને મ્યુનિસિપલ કમિશનરો સુરતની સ્વચ્છતા અને વહીવટી મોડલનો અભ્યાસ કરવા માટે સુરતની મુલાકાતે આવવા લાગ્યા.
- આર્થિક પુનરુત્થાન: શહેર સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત બનતા પરપ્રાંતીય મજૂરો પાછા ફર્યા. હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગે પ્લેગ પહેલાં કરતાં પણ વધુ તેજી પકડી અને સુરત ફરી એકવાર વૈશ્વિક નકશા પર એક આર્થિક મહાસત્તા તરીકે ઉભરી આવ્યું.
આજે પણ સ્વચ્છ ભારત અભિયાન અંતર્ગત થતા રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણોમાં (Swachh Survekshan) સુરત સતત ભારતના ટોચના ૧૦ સ્વચ્છ શહેરોમાં અને ઘણીવાર પહેલા યા બીજા ક્રમે પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખે છે. આ સફળતાનો પાયો ૧૯૯૪ ની આપત્તિ પછીના એસ. આર. રાવના સુધારા અને લોકોની જાગૃતિમાં રહેલો છે.
૧૦. શીખેલા પાઠ અને નિષ્કર્ષ
૧૯૯૪ નો સુરત પ્લેગ એ ભારતના શહેરી આયોજન અને જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે એક ‘વેક-અપ કોલ’ (Wake-up call) હતો. આ મહામારીમાંથી આપણે નીચે મુજબના અગત્યના પાઠ શીખ્યા છીએ:
- આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા એકબીજાના પૂરક છે: માળખાગત સુવિધાઓ, ખાસ કરીને ગટર અને કચરાના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા વિના આર્થિક વિકાસ નકામો છે. શહેરે જેટલું ધ્યાન આર્થિક પ્રગતિ પર આપવાનું હોય છે, તેટલું જ ધ્યાન સ્વચ્છતા પર આપવું અનિવાર્ય છે.
- નિર્ણાયક અને રાજકીય દખલ વગરનું નેતૃત્વ: એસ. આર. રાવના કાર્યકાળે સાબિત કર્યું કે જો વહીવટી તંત્રને રાજકીય દબાણથી મુક્ત રાખવામાં આવે અને અધિકારી ઈમાનદારીથી કામ કરે, તો કોઈપણ અશક્ય કામ શક્ય બની શકે છે.
- આપત્તિમાં અવસર: સુરતે પ્લેગને માત્ર એક કરુણાંતિકા તરીકે ન સ્વીકારી, પરંતુ તેને સિસ્ટમ સુધારવાની એક મોટી તક તરીકે જોઈ.
- માહિતીનું યોગ્ય સંચાલન: ગભરાટ અને અફવાઓ વાયરસ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી ફેલાય છે. પ્લેગ દરમિયાન લાખો લોકોનું પલાયન એ વાતનું પ્રમાણ છે કે કટોકટીના સમયે પારદર્શક માહિતી અને લોકોમાં વિશ્વાસ પેદા કરવો કેટલો જરૂરી છે (જે પાછળથી કોવિડ-૧૯ મહામારીમાં પણ આપણે અનુભવ્યું).
- નાગરિકોની જવાબદારી: શહેરની સફાઈ એ માત્ર નગરપાલિકાની જ ફરજ નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે. સુરતના લોકોએ આ વાત સમજી અને પોતાના વર્તનમાં કાયમી બદલાવ લાવ્યા.
નિષ્કર્ષ:
સુરત પ્લેગ (૧૯૯૪) ની ઘટના ઇતિહાસના પાનાઓ પર એક એવા સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે અંકિત છે જે આપણને વારંવાર યાદ અપાવે છે કે પ્રકૃતિ સાથે અને જાહેર સ્વચ્છતા સાથે ચેડા કરવાના પરિણામો કેટલા ગંભીર હોઈ શકે છે. પરંતુ આ જ ઘટના સુરતની ‘ફિનિક્સ પક્ષી’ (Phoenix) જેવી વૃત્તિનું પણ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. રાખમાંથી બેઠા થઈને આકાશમાં ઊંચી ઉડાન ભરવાની સુરતની આ કહાની દેશ અને દુનિયાના અન્ય શહેરો માટે સદા પ્રેરણાદાયક રહેશે. આજે સુરત ફ્લાયઓવરનું શહેર છે, ડાયમંડ બુર્સનું શહેર છે, અને સૌથી અગત્યનું, એવા નાગરિકોનું શહેર છે જેઓ ગંદકીને જરાય ચલાવી લેતા નથી. પ્લેગની એ કાળી રાત્રીએ ખરા અર્થમાં સુરતના એક સોનેરી પરોઢનો પાયો નાખ્યો.
