રોગન આર્ટ: કચ્છની લુપ્ત થતી અનોખી ચિત્રકલા.

રોગન આર્ટ: કચ્છની લુપ્ત થતી અનોખી ચિત્રકલા – એક અમૂલ્ય વારસો

ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતામાં ગુજરાતનું સ્થાન મોખરે છે, અને ગુજરાતમાં પણ કચ્છ પ્રદેશની કલા અને સંસ્કૃતિનો કોઈ જોટો જડે તેમ નથી. કચ્છના સફેદ રણમાં અનેક રંગો પથરાયેલા છે, જે અહીંની લોકકલા, પહેરવેશ અને ભરતકામમાં જોવા મળે છે. પરંતુ, આ બધાની વચ્ચે એક એવી કળા છે જે સદીઓથી પોતાના અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરતી રહી છે અને આજે માત્ર એક જ પરિવારના હાથમાં સચવાયેલી છે. આ કળા એટલે ‘રોગન આર્ટ’ (Rogan Art).

કપડા પર પીંછી વગર, માત્ર ધાતુની સળી અને રંગીન ચીકણા પદાર્થ (રોગન) વડે ચિત્રો દોરવાની આ કળા દુનિયાની સૌથી અઘરી અને બારીક કળાઓમાંની એક ગણાય છે. નિરોણા ગામના ખત્રી પરિવારે આ કળાને જીવંત રાખી છે. ચાલો, આ અનોખી કળાના ઇતિહાસ, પદ્ધતિ, સંઘર્ષ અને પુનરુત્થાનની ગાથાને વિસ્તારથી જાણીએ.

રોગન આર્ટ: કચ્છની લુપ્ત થતી અનોખી ચિત્રકલા વિડિયો જોવા માટે

૧. રોગન આર્ટનો પરિચય અને અર્થ

‘રોગન’ શબ્દ મૂળ પર્શિયન (ફારસી) ભાષામાંથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘તેલ’ (Oil). આ કળામાં દિવેલ (Castor Oil) નો ઉપયોગ મુખ્ય આધાર તરીકે થાય છે, તેથી તેને રોગન આર્ટ કહેવામાં આવે છે.

આ કળા કોઈ સામાન્ય પેઇન્ટિંગ નથી. તેમાં કલાકાર કાપડ પર સીધો રંગ નથી લગાવતો, પરંતુ હથેળી પર તૈયાર કરેલા રંગના તારને ધાતુની સળી (જેને ‘કલમ’ કહે છે) દ્વારા હવામાં જ આકાર આપીને કાપડ પર ઉતારે છે. આ પ્રક્રિયામાં સળી ક્યારેય કાપડને સ્પર્શતી નથી! રંગનો તાર હવામાં લહેરાય છે અને કલાકારની કલ્પના મુજબ કાપડ પર ચોંટે છે. આ જાદુઈ પ્રક્રિયા જોવી એ પણ એક લહાવો છે.

૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: પર્શિયાથી નિરોણા સુધીની સફર

રોગન આર્ટનો ઇતિહાસ આશરે ૩૦૦ થી ૪૦૦ વર્ષ જૂનો માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસકારોના મતે, આ કળાનું મૂળ પર્શિયા (આજનું ઈરાન) છે. ત્યાંથી મુસ્લિમ ખત્રી સમુદાયના કારીગરો આ કળા લઈને ભારતમાં આવ્યા હતા.

શરૂઆતમાં આ કલાકારો સિંધ, પાકિસ્તાન અને ભારતના અન્ય ભાગોમાં વસ્યા હતા. પરંતુ કાળક્રમે તેઓ કચ્છના શુષ્ક પ્રદેશમાં સ્થાયી થયા. એક સમયે કચ્છના અનેક ગામોમાં રોગન કામ થતું હતું. તે સમયે આ કળા સ્થાનિક ભરવાડ અને રબારી કોમની સ્ત્રીઓના ઘાઘરા-ચોળી (ચણીયા ચોળી) અને ઓઢણીઓ સુશોભિત કરવા માટે વપરાતી હતી. લગ્ન પ્રસંગે રોગન કામ કરેલા વસ્ત્રો પહેરવા એ ગૌરવની બાબત ગણાતી હતી.

જોકે, સમય જતાં મશીન પ્રિન્ટિંગ અને સસ્તા કાપડના આગમને આ હાથશાળ કળાને મોટો ફટકો માર્યો. મહેનત વધારે અને વળતર ઓછું હોવાથી ધીમે-ધીમે કારીગરોએ આ વ્યવસાય છોડી દીધો. છેવટે, આખા કચ્છમાં અને કદાચ આખી દુનિયામાં માત્ર નિરોણા ગામનો ખત્રી પરિવાર જ બચ્યો, જેણે આ વારસાને જાળવી રાખ્યો.

૩. રોગન પેસ્ટ બનાવવાની જટિલ પ્રક્રિયા (The Science behind the Art)

રોગન આર્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા છે તેનો ‘રંગ’ અથવા ‘પેસ્ટ’ બનાવવાની પ્રક્રિયા. આ પ્રક્રિયા કોઈ રસાયણશાસ્ત્રના પ્રયોગથી ઓછી નથી. આ પેસ્ટ બનાવવા માટે ભારે ધીરજ અને જોખમ બંનેની જરૂર પડે છે.

પ્રક્રિયાના તબક્કા:

1. દિવેલ ઉકાળવું: સૌ પ્રથમ શુદ્ધ દિવેલ (Castor Oil) ને જંગલમાં અથવા ખુલ્લી જગ્યાએ મોટા વાસણમાં ઉકાળવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા સતત બે દિવસ સુધી ચાલે છે. દિવેલ જ્યારે ઉકળે છે ત્યારે તેમાંથી તીવ્ર દુર્ગંધ અને ધુમાડો નીકળે છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે. તેથી જ આ કામ ગામની બહાર કરવામાં આવે છે.
2. આગ પકડવાનું જોખમ: ઉકળતું તેલ જ્યારે તેના ઉત્કલન બિંદુએ પહોંચે છે ત્યારે તે અત્યંત જ્વલનશીલ બની જાય છે. કારીગરોએ ખૂબ સાવચેતી રાખવી પડે છે કે તેલ બળી ન જાય પણ ઘટ્ટ થાય.
3. ઠંડુ કરવું અને મિશ્રણ: જ્યારે તેલ મધ જેવું ઘટ્ટ થઈ જાય, ત્યારે તેને ઠંડા પાણીમાં નાખવામાં આવે છે. પાણીના સંપર્કમાં આવતા જ તે એક ચીકણા, રબર જેવા પદાર્થમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ સફેદ ચીકણા પદાર્થને ‘રોગન’ નો બેઝ કહેવાય છે.
4. રંગોનું મિશ્રણ: આ પાયાના દ્રવ્યમાં કુદરતી રંગો (Vegetable pigments) ઉમેરવામાં આવે છે. દરેક રંગને તેલના આ ગઠ્ઠા સાથે પથ્થર પર ઘસીને એકરસ કરવામાં આવે છે. આ રીતે લાલ, પીળો, વાદળી, લીલો અને સફેદ જેવા મુખ્ય રંગો તૈયાર થાય છે.
5. સંગ્રહ: તૈયાર થયેલા રંગીન ગઠ્ઠાઓને માટીના વાસણમાં પાણીની અંદર રાખવામાં આવે છે જેથી તે સુકાઈ ન જાય.

આ આખી પ્રક્રિયા એટલી કઠિન છે કે તેને શીખવામાં જ વર્ષો નીકળી જાય છે.

૪. કળાનું સર્જન: પીંછી વગરની ચિત્રકળા

જ્યારે રોગન આર્ટનું નામ પડે, ત્યારે આંખ સામે પીંછી કે બ્રશ આવે, પણ અહીં તો ‘લોખંડની સળી’ (Kalam) જ સર્વસ્વ છે.

• તૈયારી: કલાકાર પોતાની હથેળી પર થોડો રંગ લે છે. બીજી આંગળી વડે તેને ઘસીને શરીરની ગરમીથી નરમ બનાવે છે.
• તાર બનાવવો: રંગ નરમ થયા પછી, કલાકાર લોખંડની સળી વડે રંગને ખેંચે છે. તેમાંથી એક લાંબો, બારીક દોરો (તાર) નીકળે છે.
• ચિત્રામણ: હવે કલાકાર કાપડ પર સળી ફેરવે છે. અહીં ખાસિયત એ છે કે સળી કાપડને અડતી નથી. રંગનો લટકતો તાર કલાકારના ઈશારે કાપડ પર ગોઠવાતો જાય છે. જાણે હવામાં દોરો પરોવતા હોય તેમ!
• ડિઝાઇન: ફૂલ, પાંદડા, મોર, અને ભૌમિતિક ભાત સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. કલાકારના મગજમાં ડિઝાઇન તૈયાર હોય છે, તે કાપડ પર પહેલાથી કોઈ સ્કેચ કે પેન્સિલ વર્ક કરતા નથી. બધું જ ‘ફ્રી હેન્ડ’ હોય છે.

મિરર ઇમેજ (સપ્રમાણતાની જાદુઈ રીત): રોગન આર્ટની બીજી એક અદભૂત ટેકનિક છે ‘ફોલ્ડિંગ’. જ્યારે કલાકાર કાપડના એક અડધા ભાગ પર ડિઝાઇન બનાવે છે, ત્યારે ભીના રંગ વાળા કાપડને વચ્ચેથી વાળીને બીજા કોરા ભાગ પર દાબવામાં આવે છે. જ્યારે કાપડ ખોલવામાં આવે છે, ત્યારે બીજી બાજુ પણ આબેહૂબ એવી જ ડિઝાઇન છપાઈ જાય છે (Mirror Image). આનાથી ડિઝાઇનમાં અદભૂત સપ્રમાણતા (Symmetry) આવે છે અને મહેનત અડધી થઈ જાય છે.

૫. ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’: રોગન આર્ટનું પ્રતીક

રોગન આર્ટમાં સૌથી પ્રખ્યાત અને જટિલ ડિઝાઇન હોય તો તે છે ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’ (કલ્પવૃક્ષ). આ ડિઝાઇનની પ્રેરણા પર્શિયન સંસ્કૃતિમાંથી મળી છે, પણ ભારતીય કારીગરોએ તેમાં ગુજરાતી લોકકળાનો રંગ પૂર્યો છે.

આ એક જ ચિત્રમાં સેંકડો ડાળીઓ, પાંદડાં અને ફૂલો હોય છે. આખું વૃક્ષ એક કેન્દ્રબિંદુમાંથી નીકળીને ફેલાતું હોય છે. આ ડિઝાઇન બનાવતા કલાકારને મહિનાઓનો સમય લાગી શકે છે. આ માત્ર એક ચિત્ર નથી, પણ જીવનના વિકાસ અને ફેલાવવાનું પ્રતીક છે.

૬. ખત્રી પરિવાર: કળાના રખેવાળ

જ્યારે આપણે રોગન આર્ટની વાત કરીએ, ત્યારે અબ્દુલ ગફુર ખત્રી અને તેમના પરિવારનો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય છે. નિરોણા ગામનો આ પરિવાર છેલ્લા આઠ પેઢીઓથી આ કળાને સાચવી રહ્યો છે.

સંઘર્ષના દિવસો: ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ કળા મૃત્યુના આરે હતી. પ્રવાસીઓ આવતા નહોતા અને સ્થાનિક બજારમાં માંગ નહોતી. અબ્દુલ ગફુર ખત્રી પોતે પણ નિરાશ થઈને રોજગારી માટે મુંબઈ જતા રહ્યા હતા. પરંતુ “પોતાનો વારસો લુપ્ત થઈ જશે” એ વિચાર તેમને કોરી ખાતો હતો. તેઓ પાછા ફર્યા અને નક્કી કર્યું કે ગમે તે ભોગે આ કળાને જીવાડીશ.

તેમણે પરંપરાગત ઘાઘરા-ચોળી ઉપરાંત વોલ-પીસ (દીવાલ શણગાર), સાડી, સ્ટોલ, કુર્તા અને મોબાઈલ કવર જેવી આધુનિક વસ્તુઓ પર રોગન કામ શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે લોકોનું ધ્યાન ખેંચાયું.

રાષ્ટ્રીય સન્માન અને પદ્મશ્રી: તેમના અથાક પ્રયત્નોને કારણે, અબ્દુલ ગફુર ખત્રીને ભારત સરકાર દ્વારા અનેક રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા. વર્ષ ૨૦૧૯માં તેમને કલા ક્ષેત્રે યોગદાન બદલ પ્રતિષ્ઠિત ‘પદ્મશ્રી’ એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા. આજે તેમના પુત્રો અને ભાઈઓ પણ આ કળામાં માહિર છે.

૭. મોદીજી, ઓબામા અને વૈશ્વિક ઓળખ

રોગન આર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચમકાવવામાં એક ઐતિહાસિક ઘટનાનો મોટો ફાળો છે. વર્ષ ૨૦૧૪માં જ્યારે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકાના પ્રવાસે ગયા હતા, ત્યારે તેમણે તત્કાલીન અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા ને ભેટ તરીકે શું આપવું તે વિચાર્યું. તેમણે પસંદગી ઉતારી કચ્છની રોગન આર્ટ પર.

મોદીજીએ ઓબામાને અબ્દુલ ગફુર ખત્રી દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ‘ટ્રી ઓફ લાઈફ’ નું પેઇન્ટિંગ ભેટ આપ્યું. આ સમાચાર દુનિયાભરમાં ફેલાઈ ગયા. જે કળા કચ્છના એક નાના ગામમાં સીમિત હતી, તે રાતોરાત વ્હાઇટ હાઉસ સુધી પહોંચી ગઈ. આ ઘટના બાદ નિરોણામાં પ્રવાસીઓનો ધસારો વધ્યો અને રોગન આર્ટની માંગમાં ઉછાળો આવ્યો.

૮. પરંપરામાં બદલાવ: મહિલાઓનો પ્રવેશ

પરંપરાગત રીતે, રોગન આર્ટ માત્ર પુરુષો જ કરતા હતા. એવી માન્યતા હતી કે આ ‘સીક્રેટ રેસીપી’ અને કળા માત્ર ઘરના દીકરાઓને જ શીખવવી જોઈએ જેથી તે પરિવારમાં જ રહે. પરંતુ ખત્રી પરિવારે સમયની માંગ પારખીને એક ક્રાંતિકારી નિર્ણય લીધો.

વર્ષ ૨૦૧૦ પછી, અબ્દુલ ગફુર ખત્રીએ માત્ર ઘરની જ નહીં, પણ ગામની અન્ય ૩૦૦ જેટલી છોકરીઓને પણ આ કળા શીખવવાનું શરૂ કર્યું. આજે નિરોણાની અનેક યુવતીઓ રોગન આર્ટ દ્વારા આત્મનિર્ભર બની છે. લુપ્ત થતી કળાને બચાવવા માટે ‘જેન્ડર બાયસ’ (લિંગ ભેદ) તોડવો એ એક ઐતિહાસિક પગલું હતું. આજે અબ્દુલ ગફુર ખત્રીના આ પ્રયાસને કારણે રોગન આર્ટનું ભવિષ્ય ઉજળું દેખાઈ રહ્યું છે.

૯. રોગન આર્ટ સામેના પડકારો

ભલે આજે રોગન આર્ટ પ્રખ્યાત છે, પણ તે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નથી. તેના સામે હજુ પણ અનેક પડકારો છે:

• સમય અને ધીરજ: એક નાનકડો રૂમાલ બનાવતા પણ દિવસો નીકળી જાય છે. આજની યુવા પેઢીને “ઈન્સ્ટન્ટ” રિઝલ્ટ જોઈએ છે, તેથી નવી પેઢી આ શીખવા તૈયાર ઓછી થાય છે.
• કાચો માલ: શુદ્ધ દિવેલ અને કુદરતી રંગો મેળવવાની પ્રક્રિયા મોંઘી અને કષ્ટદાયક છે.
• નકલ (Imitation): બજારમાં હવે સ્ક્રીન પ્રિન્ટિંગ દ્વારા રોગન જેવી દેખાતી સસ્તી ડિઝાઇન્સ મળવા લાગી છે. અસલી હાથશાળ કળાને પારખવી સામાન્ય ગ્રાહક માટે મુશ્કેલ બને છે.
• સ્વાસ્થ્ય જોખમો: રોગન પેસ્ટ બનાવતી વખતે નીકળતો ધુમાડો કારીગરો માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.

૧૦. નિરોણા: કલાનું તીર્થધામ

આજે કચ્છ ફરવા આવતા પ્રવાસીઓ માટે નિરોણા ગામ એક મહત્વનું ડેસ્ટિનેશન બની ગયું છે. નિરોણા માત્ર રોગન આર્ટ માટે જ નહીં, પણ તાંબાના ઘંટ (Copper Bell Art) અને લાખ કામ (Lacquer Art) માટે પણ જાણીતું છે.

જ્યારે પ્રવાસીઓ ખત્રી પરિવારના ઘરે જાય છે, ત્યારે તેઓ ખુલ્લા દિલે સ્વાગત કરે છે. તેઓ પ્રવાસીઓને લાઈવ ડેમોસ્ટ્રેશન બતાવે છે. તમે તમારી આંખે જોઈ શકો છો કે કેવી રીતે એક સળી વડે કપડા પર અદભૂત ચિત્ર ઉપસી આવે છે. ખત્રી પરિવારનું ઘર હવે એક મ્યુઝિયમ અને વર્કશોપ જેવું બની ગયું છે.

૧૧. ભવિષ્યની દિશા

રોગન આર્ટને જીવંત રાખવા માટે સરકાર અને ખત્રી પરિવાર બંને પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

• વર્કશોપ્સ: હવે શાળા-કોલેજોમાં અને ડિઝાઈન ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં (જેમ કે NIFT) રોગન આર્ટના વર્કશોપ યોજાય છે.
• ઓનલાઇન માર્કેટ: સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઇન વેચાણને કારણે તેમને હવે સીધું વૈશ્વિક બજાર મળ્યું છે.
• નવી પ્રોડક્ટ્સ: માત્ર ભીંતચિત્રો નહીં, પણ હવે માસ્ક, બેગ્સ, જેકેટ્સ અને મોડર્ન ડ્રેસ પર પણ રોગન કામ થઈ રહ્યું છે, જેથી યુવાનો આકર્ષાય.

નિષ્કર્ષ

રોગન આર્ટ એ માત્ર રંગ અને કાપડનું સંયોજન નથી; તે માનવ ઇતિહાસની ધીરજ, કલ્પનાશક્તિ અને સૌંદર્ય દ્રષ્ટિનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે. વિચાર કરો, ૩૦૦ વર્ષ પહેલાં કોઈ મશીન વગર, માત્ર તેલ અને પથ્થરના રંગો વડે આવી બારીક કળા વિકસાવવી એ માનવ મગજની કેટલી મોટી સિદ્ધિ હશે!

નિરોણાના ખત્રી પરિવારે જે તપશ્ચર્યા કરીને આ દીવો જલતો રાખ્યો છે, તેને સલામ છે. એક ભારતીય તરીકે આપણી પણ ફરજ બને છે કે આપણે આવી હસ્તકળાઓ વિશે જાણીએ, તેની કદર કરીએ અને શક્ય હોય તો તેને ખરીદીને કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપીએ.

જો તમે ક્યારેય કચ્છ જાઓ, તો સફેદ રણની સાથે નિરોણાની મુલાકાત અવશ્ય લેજો. ત્યાં તમને જોવા મળશે કે કેવી રીતે એક પરિવારની આંગળીઓના ટેરવે ભારતનો એક ભવ્ય વારસો શ્વાસ લઈ રહ્યો છે. રોગન આર્ટ લુપ્ત થતી કળા મટીને હવે વિશ્વ ફલક પર ગુંજતી કળા બની રહી છે, જેનો શ્રેય તેની મૌલિકતા અને કારીગરોની નિષ્ઠાને જાય છે.