રાજપીપળા અને ગોહિલ વંશ: આદિવાસી પટ્ટાનું સમૃદ્ધ રજવાડું.
ગુજરાતનો ઇતિહાસ માત્ર વેપાર અને દરિયાખેડુઓ પૂરતો જ સીમિત નથી, પરંતુ તેના પર્વતીય અને વનવાસી વિસ્તારોમાં પણ વીરતા, વહીવટી કુશળતા અને સમૃદ્ધિની અનેક ગાથાઓ છુપાયેલી છે. આ પૈકીની જ એક ઝળહળતી ગાથા એટલે નર્મદા નદીના કાંઠે સાતપુડાની ગિરિમાળાઓમાં વિકસેલું રાજપીપળા રાજ્ય અને તેના શાસક ગોહિલ વંશનો ઇતિહાસ.
આદિવાસી વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે રજવાડાઓનો વિકાસ મર્યાદિત હોવાની માન્યતા છે, પરંતુ રાજપીપળાએ આ માન્યતાને ખોટી સાબિત કરી એક આધુનિક, પ્રગતિશીલ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરનારું રજવાડું બનીને ઇતિહાસમાં પોતાનું સુવર્ણ નામ નોંધાવ્યું છે.
૧. ભૌગોલિક પૃષ્ઠભૂમિ અને આદિવાસી સંસ્કૃતિ સાથેનો અતૂટ નાતો
રાજપીપળા (હાલનો નર્મદા જિલ્લો) ભૌગોલિક રીતે અત્યંત વિશિષ્ટ સ્થાને આવેલું હતું. તેની ઉત્તરે પવિત્ર નર્મદા નદી, અને દક્ષિણ તથા પૂર્વમાં વિંધ્યાચળ અને સાતપુડાની ગીચ પર્વતમાળાઓ આવેલી છે. આ ભૌગોલિક દુર્ગમતાને કારણે રાજપીપળા લાંબા સમય સુધી બાહ્ય આક્રમણોથી સુરક્ષિત રહી શક્યું હતું.
આદિવાસી પ્રજા અને રાજવીઓ વચ્ચેનો અનોખો સંબંધ
રાજપીપળા રાજ્યનો સૌથી નોંધપાત્ર પાસું ગોહિલ રાજવીઓ અને સ્થાનિક આદિવાસી (મુખ્યત્વે ભીલ) સમુદાય વચ્ચેનો સુમેળભર્યો સંબંધ હતો.
- રાજતિલકની ઐતિહાસિક પ્રથા: રાજપીપળાના નવા મહારાજા ગાદીએ બેસે ત્યારે તેમનો રાજ્યાભિષેક (રાજતિલક) એક સ્થાનિક ભીલ આગેવાન પોતાના અંગૂઠામાંથી લોહી કાઢીને કરતો હતો. આ પ્રથા રાજવીઓ અને આદિવાસીઓ વચ્ચેના અતૂટ વિશ્વાસ અને સન્માનનું પ્રતીક હતી.
- સુરક્ષા અને સહકાર: ગીચ જંગલો અને પર્વતોમાં રસ્તો શોધવા અને રાજ્યની સુરક્ષામાં આદિવાસી ભીલ યોદ્ધાઓએ ગોહિલ વંશને પ્રાણના ભોગે સાથ આપ્યો હતો. આક્રમણો સમયે રાજાઓ જંગલોમાં આશ્રય લેતા, ત્યારે આદિવાસીઓ જ તેમના રક્ષક અને માર્ગદર્શક બનતા.
૨. ગોહિલ વંશનો ઉદય અને રાજપીપળાની સ્થાપના
રાજપીપળા પર ગોહિલ વંશની સ્થાપના પાછળ એક રસપ્રદ ઐતિહાસિક સફર છે. ગોહિલ રાજપૂતો મૂળ સૌરાષ્ટ્ર અને મેવાડના ગુહિલોત વંશના વંશજ માનવામાં આવે છે.
રાજ્યની સ્થાપના (આશરે ઈ.સ. ૧૩૪૦)
રાજપીપળામાં ગોહિલ વંશના શાસનની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૩૪૦ની આસપાસ થઈ હોવાનું ઇતિહાસકારો માને છે. ઉજ્જૈન અથવા મેવાડ તરફથી આવેલા ચમારરાજ (અથવા ચોકરાણા) નામના રાજવીએ સ્થાનિક ભીલ શાસકો સાથે સંઘર્ષ અને ત્યારબાદ સમાધાન કરીને આ વિસ્તારમાં પોતાની સત્તા સ્થાપી હતી.
રાજધાનીઓનું સ્થળાંતર
રાજપીપળાના ૬૦૦ વર્ષના ઇતિહાસમાં વ્યૂહાત્મક અને સુરક્ષાના કારણોસર રાજધાનીઓ બદલાતી રહી હતી:
- દેવ છત્ર: શરૂઆતમાં પર્વતોની ટોચ પર આવેલ ‘દેવ છત્ર’ રાજધાની હતી, જે દુશ્મનો માટે લગભગ અભેદ્ય હતી.
- જૂનારાજ: મુઘલ આક્રમણો અને સલ્તનત કાળ દરમિયાન રાજધાની જંગલોની અંદર પહાડોમાં ‘જૂનારાજ’ ખાતે ખસેડવામાં આવી. અહીં આજે પણ જૂના કિલ્લાના અવશેષો જોઈ શકાય છે.
- નાંદોદ (નવું રાજપીપળા): ૧૮મી સદીમાં જ્યારે મરાઠાઓ અને બ્રિટિશરોનો પ્રભાવ વધ્યો અને શાંતિ સ્થપાઈ, ત્યારે રાજધાની કરજણ નદીના કાંઠે મેદાની વિસ્તારમાં ‘નાંદોદ’ (જે આજે રાજપીપળા તરીકે ઓળખાય છે) ખાતે ખસેડવામાં આવી.
૩. રાજપીપળા રાજ્યનો સુવર્ણ કાળ: મહારાજા વિજયસિંહજી
૧૯મી સદીના અંતમાં અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં રાજપીપળા રાજ્યએ આધુનિકતાની હરણફાળ ભરી. મહારાજા છત્રસિંહજીના શાસનકાળમાં સુધારાઓની શરૂઆત થઈ, પરંતુ રાજ્યને વૈશ્વિક નકશા પર મૂકવાનું શ્રેય તેમના પુત્ર મહારાજા સર વિજયસિંહજી છત્રસિંહજી (શાસનકાળ: ૧૯૧૫ – ૧૯૪૮) ને જાય છે.
મહારાજા વિજયસિંહજી એક દૂરંદેશી, આધુનિક વિચારધારા ધરાવતા અને પ્રજાવત્સલ રાજવી હતા. તેમને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા ૧૩ તોપોની સલામી (13-gun salute) નું સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આધુનિકીકરણ
મહારાજા વિજયસિંહજીએ રાજપીપળાના આદિવાસી પટ્ટાને આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ કર્યો:
- સ્ટેટ રેલવે (Rajpipla State Railway): વ્યાપાર વધારવા અને લોકોની સુવિધા માટે અંકલેશ્વરથી રાજપીપળા સુધી નેરોગેજ રેલવે લાઇન નાખવામાં આવી હતી.
- રસ્તાઓ અને પુલ: દુર્ગમ વિસ્તારોને જોડવા માટે ડામરના રસ્તાઓ અને કરજણ તથા નર્મદા નદી પર મજબૂત પુલ બનાવવામાં આવ્યા.
- વીજળી અને પાણી: તે જમાનામાં રાજપીપળામાં અન્ડરગ્રાઉન્ડ ડ્રેનેજ સિસ્ટમ (ગટર યોજના), પાવર હાઉસ અને સ્વચ્છ પીવાના પાણી માટે વોટરવર્ક્સની સુવિધા ઊભી કરવામાં આવી હતી.
શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે યોગદાન
આદિવાસી વિસ્તાર હોવા છતાં, મહારાજાએ શિક્ષણને મફત અને ફરજિયાત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
- છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે અલગ હાઈસ્કૂલો શરૂ કરવામાં આવી.
- રાજ્યમાં અદ્યતન સિવિલ હોસ્પિટલ અને મેટરનિટી હોમ (પ્રસૂતિ ગૃહ) બનાવવામાં આવ્યા, જ્યાં પ્રજાને મફત સારવાર મળતી હતી.
૪. સ્થાપત્ય અને કલા: મહેલોની નગરી
રાજપીપળા તેના ભવ્ય સ્થાપત્યો માટે આજે પણ ગુજરાતમાં પ્રખ્યાત છે. ગોહિલ રાજાઓએ યુરોપિયન અને ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલીનું સુંદર મિશ્રણ કરીને કેટલાક અદભુત મહેલોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
- રાજવંત પેલેસ (Rajvant Palace): ઇટાલિયન અને રોમન શૈલીમાં બનેલો આ મહેલ તેની સુંદરતા માટે જગપ્રસિદ્ધ છે. આજે તે એક હેરિટેજ હોટલ તરીકે કાર્યરત છે અને અનેક ફિલ્મોનું શૂટિંગ અહીં થાય છે.
- ઇન્દ્રજિત-પદ્મિની મહેલ (વડીયા પેલેસ): તેને ‘ગુજરાતનો તાજમહેલ’ પણ કહેવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક રીતે એવું કહેવાય છે કે આ મહેલ મહારાજાએ અંગત ઉપયોગ માટે બનાવ્યો હતો. તેનું લાકડાનું કોતરકામ અને ભીંતચિત્રો અજોડ છે.
- છત્ર વિલાસ પેલેસ: જુના મહેલો પૈકીનો એક, જે ભારતીય પરંપરાગત શૈલીનું ઉદાહરણ પૂરો પાડે છે.
૫. આર્થિક સમૃદ્ધિ: જંગલો, અકીક અને ખેતી
રાજપીપળા રાજ્યની સમૃદ્ધિનો મુખ્ય સ્ત્રોત તેના પ્રાકૃતિક સંસાધનો હતા.
| આવકનો સ્ત્રોત | વિગત |
| સાગનું લાકડું (Teak Wood) | રાજપીપળાના જંગલો ઉચ્ચ ગુણવત્તાના સાગના લાકડા માટે પ્રખ્યાત હતા. રાજ્યની આવકનો મોટો હિસ્સો જંગલ પેદાશોમાંથી આવતો. રેલવે મારફતે લાકડાની નિકાસ થતી હતી. |
| અકીક (Agate Stones) | રતનપુર ગામની ખાણોમાંથી કિંમતી અકીક પથ્થરો નીકળતા હતા. આ પથ્થરોને ખંભાત મોકલીને પોલિશ કરવામાં આવતા અને છેક આફ્રિકા તથા યુરોપમાં તેની નિકાસ થતી હતી. |
| કપાસ અને ખેતી | ફળદ્રુપ કાળી જમીનમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાના કપાસ (Cotton) નું ઉત્પાદન થતું હતું. રાજ્યે ખેડૂતો માટે સિંચાઈની સગવડો ઊભી કરી હતી. |
૬. વૈશ્વિક ખ્યાતિ: ઘોડેસવારી અને એપ્સમ ડર્બી (Epsom Derby)
મહારાજા વિજયસિંહજીને માત્ર વહીવટમાં જ નહીં, પરંતુ રમતગમત અને ખાસ કરીને ઘોડેસવારી (Equestrian sports) માં ખૂબ રસ હતો. આ શોખે રાજપીપળાનું નામ દુનિયાના નકશા પર ચમકાવ્યું.
- વિન્ડ્સર લેડ (Windsor Lad) અને ડર્બી વિજય: ઈ.સ. ૧૯૩૪માં, મહારાજા વિજયસિંહજીના ઘોડા ‘વિન્ડ્સર લેડ’ એ વિશ્વની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ઘોડાદોડ ઇંગ્લેન્ડની એપ્સમ ડર્બી (Epsom Derby) જીતી લીધી.
- આ બ્રિટિશ રેસિંગ હિસ્ટ્રીની સૌથી મોટી ઘટનાઓમાંની એક હતી, અને મહારાજા આ સિદ્ધિ મેળવનાર પ્રથમ અને એકમાત્ર ભારતીય શાસક બન્યા હતા. આ જીત પછી તેમણે બ્રિટિશ શાસકો અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોયલ્ટી સાથે સીધા અને ગાઢ સંબંધો સ્થાપ્યા હતા.
૭. ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ અને વારસો
૧૯૪૭માં જ્યારે ભારત આઝાદ થયું, ત્યારે દેશભરના ૫૬૨ દેશી રજવાડાઓને એક કરવાની કપરી જવાબદારી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના શિરે હતી.
દેશપ્રેમી મહારાજા વિજયસિંહજીએ રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી ગણીને, ૯ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ સ્વેચ્છાએ રાજપીપળા રાજ્યનું ભારત સંઘ (તત્કાલીન બોમ્બે સ્ટેટ) માં વિલીનીકરણ કરી દીધું. તેમણે પોતાનું રાજ્ય, વિશાળ જંગલોની સંપત્તિ અને તિજોરી રાષ્ટ્રને ચરણે ધરી દીધી.
આજનું રાજપીપળા
આજે રાજપીપળા નર્મદા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. જોકે રજવાડાઓનો કાળ પૂરો થઈ ગયો છે, પરંતુ ગોહિલ વંશના શાસકોએ ઊભું કરેલું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ભવ્ય મહેલો અને સૌથી વિશેષ તો આદિવાસી સમુદાય અને પર્યાવરણ પ્રત્યેનો તેમનો આદર આજે પણ આ વિસ્તારની હવામાં વણાયેલો છે. સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી (Statue of Unity) અને સરદાર સરોવર ડેમ નજીક હોવાથી, રાજપીપળા આજે એક મોટા પ્રવાસન હબ તરીકે વિકસી રહ્યું છે.
નિષ્કર્ષ
રાજપીપળા અને ગોહિલ વંશનો ઇતિહાસ એ માત્ર રાજાશાહી શાસનની કથા નથી, પરંતુ તે જંગલ, જમીન અને જનજાતિ વચ્ચેના ઐતિહાસિક સમન્વયનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દુર્ગમ આદિવાસી પટ્ટાને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રેલવે થકી આધુનિક વિશ્વ સાથે જોડવાનું ભગીરથ કાર્ય કરનાર ગોહિલ રાજવીઓને ઇતિહાસ હંમેશા સન્માનપૂર્વક યાદ રાખશે.
