ગુજરાત પર મુઘલ શાસન: અકબર દ્વારા ગુજરાત વિજય

ગુજરાતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસમાં મુઘલ શાસનનો આરંભ એ એક વળાંક સમાન ઘટના હતી. ગુજરાત તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને દરિયાઈ વેપારને કારણે હંમેશા શાસકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. સમ્રાટ અકબર દ્વારા ગુજરાતનો વિજય એ માત્ર એક લશ્કરી જીત નહોતી, પરંતુ તેણે ગુજરાતને ભારતની મુખ્ય રાજકીય અને આર્થિક ધારા સાથે જોડી દીધું હતું.

અહીં ગુજરાત પર મુઘલ શાસન: અકબર દ્વારા ગુજરાત વિજય અને તેની વહીવટી અસરો વિશે એક ઊંડાણપૂર્વકનો લેખ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

ગુજરાત પર મુઘલ શાસન Video

🚩 ગુજરાત પર મુઘલ શાસન: અકબરનો વિજય અને વહીવટી ક્રાંતિ

મુઘલ સત્તાનો સૂર્ય જ્યારે ભારતમાં તપી રહ્યો હતો, ત્યારે ગુજરાત અરાજકતા અને આંતરિક કલહમાં ડૂબેલું હતું. અકબર માટે ગુજરાત જીતવું એ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ અનિવાર્ય હતું.

૧. 📜 ગુજરાત વિજય પહેલાંની સ્થિતિ

મુઘલ આક્રમણ પહેલા ગુજરાતમાં ગુજરાત સલ્તનતના છેલ્લા શાસક મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજાનું શાસન હતું. જોકે, વાસ્તવિક સત્તા અમીરો અને ઉમરાવોના હાથમાં વહેંચાયેલી હતી.

• આંતરિક કલહ: ગુજરાતના અમીરો (જેમ કે ઇતિમાદ ખાન) અંદરોઅંદર લડતા હતા.
• પોર્ટુગીઝોનો પ્રભાવ: ગુજરાતના દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝોની સત્તા વધી રહી હતી, જે મુઘલો માટે ખતરો હતી.
• આમંત્રણ: ગુજરાતની અવ્યવસ્થાથી કંટાળીને અને સત્તા લાલચમાં ઇતિમાદ ખાને અકબરને ગુજરાત પર ચડાઈ કરવા આમંત્રણ આપ્યું.

૨. ⚔️ અકબરનો ગુજરાત વિજય (ઈ.સ. ૧૫૭૨-૭૩)

અકબરે બે તબક્કામાં ગુજરાત પર વિજય મેળવ્યો હતો.

૨.૧. પ્રથમ ચડાઈ (૧૫૭૨)

અકબર પોતે એક વિશાળ સેના સાથે અજમેરથી ગુજરાત તરફ રવાના થયો.

• અમદાવાદ પર કબજો: ૧૫૭૨માં અકબરે અમદાવાદ પર કોઈપણ મોટા પ્રતિકાર વગર કબજો મેળવ્યો. મુઝફ્ફર શાહ ત્રીજો ખેતરમાં છુપાયેલી હાલતમાં પકડાયો.
• ખંભાત અને સુરત: અકબરે ખંભાતની મુલાકાત લીધી અને પ્રથમ વખત દરિયો જોયો. ત્યારબાદ તેણે સુરતનો કિલ્લો પણ જીતી લીધો.

૨.૨. બીજું આક્રમણ અને વિશ્વવિક્રમી કૂચ (૧૫૭૩)

અકબર જ્યારે આગ્રા પાછો ફર્યો, ત્યારે ગુજરાતમાં ફરી બળવો થયો. મોહમ્મદ હુસૈન મિર્ઝાએ અમદાવાદને ઘેરી લીધું.

• ઝડપી કૂચ: અકબરે માત્ર ૯ દિવસમાં ૬૦૦ માઇલનું અંતર કાપીને આગ્રાથી અમદાવાદ પહોંચીને સૌને ચોંકાવી દીધા. આ કૂચ ઇતિહાસની સૌથી ઝડપી લશ્કરી કૂચમાંની એક ગણાય છે.
• નિર્ણાયક વિજય: અમદાવાદ પાસે સાબરમતી નદીના કિનારે થયેલા યુદ્ધમાં અકબરે બળવાખોરોને હરાવ્યા અને ગુજરાત પર મુઘલ શાસન મજબૂત કર્યું.

૩. 🏛️ વહીવટી અસરો અને સુધારાઓ

અકબરે ગુજરાતને માત્ર જીત્યું જ નહીં, પણ તેને મુઘલ સામ્રાજ્યનો એક વ્યવસ્થિત પ્રાંત (સૂબો) બનાવ્યો.

૩.૧. સૂબા પદ્ધતિની શરૂઆત

ગુજરાતને મુઘલ સામ્રાજ્યના એક ‘સૂબા’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો. અમદાવાદ તેની રાજધાની બની.

• સૂબેદારની નિમણૂક: અકબરે મિર્ઝા અઝીઝ કોકાને ગુજરાતના પ્રથમ ગવર્નર (સૂબેદાર) તરીકે નિયુક્ત કર્યા.

૩.૨. મહેસૂલ સુધારા (રાજા ટોડરમલ)

અકબરના નાણામંત્રી રાજા ટોડરમલે ગુજરાતમાં જમીન માપણી અને મહેસૂલની નવી પદ્ધતિ દાખલ કરી.

• ઝબતી પ્રથા: જમીનની ગુણવત્તાના આધારે ટેક્સ નક્કી કરવામાં આવ્યો.
• રોકડમાં વસૂલાત: મહેસૂલ અનાજને બદલે રોકડમાં લેવાનું શરૂ થયું, જેનાથી વ્યાપારને વેગ મળ્યો.

૩.૩. આર્થિક અને વ્યાપારી અસરો

ગુજરાત મુઘલ સામ્રાજ્યનો સૌથી ધનિક સૂબો બન્યો.

• દરિયાઈ વેપાર: સુરત, ખંભાત અને ભરૂચ બંદરો દ્વારા આરબ દેશો અને યુરોપ સાથે વેપાર વધ્યો.
• સિક્કાઓ: અમદાવાદમાં મુઘલ ટંકશાળ સ્થાપવામાં આવી, જ્યાં સોના, ચાંદી અને તાંબાના સિક્કા પાડવામાં આવતા.

૪. 🎨 સાંસ્કૃતિક અને સ્થાપત્યકીય અસરો

મુઘલ શાસન દરમિયાન ગુજરાતની કલા અને સ્થાપત્યમાં ઇન્ડો-ઇસ્લામિક શૈલીનો સંગમ થયો.

• ફતેહપુર સીકરી પર પ્રભાવ: અકબરે ગુજરાત વિજયની યાદમાં ફતેહપુર સીકરીમાં ‘બુલંદ દરવાજા’ નું નિર્માણ કરાવ્યું. તેમાં ગુજરાતની સ્થાપત્ય શૈલીની સ્પષ્ટ અસર જોવા મળે છે.
• બાંધકામ: અમદાવાદ અને અન્ય શહેરોમાં મસ્જિદો, મકબરા અને સરાઈઓનું નિર્માણ થયું.

૫. 💡 નિષ્કર્ષ: ગુજરાત માટે એક નવો યુગ

અકબરના ગુજરાત વિજયે અહીંના ૨૫૦ વર્ષના સ્વતંત્ર સલ્તનત શાસનનો અંત આણ્યો અને ગુજરાતને એક વિશાળ અખંડ ભારતીય સામ્રાજ્યનો ભાગ બનાવ્યું. વહીવટી સ્થિરતા, ટોડરમલના મહેસૂલ સુધારા અને સુરત જેવા બંદરોનો વિકાસ એ અકબરના શાસનની કાયમી દેણ છે. જોકે આ વિજયથી ગુજરાતની સ્વતંત્રતા છીનવાઈ, પરંતુ આર્થિક રીતે ગુજરાત ‘મુઘલ સામ્રાજ્યનું ઘરેણું’ બની ગયું.