વલભીનું મૈત્રક સામ્રાજ્ય: ગુજરાતનો સુવર્ણ યુગ (ઈ.સ. ૪૭૦-૭૮૮)
ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં મૈત્રક કાળ (લગભગ ઈ.સ. ૪૭૦ થી ઈ.સ. ૭૮૮) એક અત્યંત ગૌરવશાળી અને સુવર્ણ યુગ તરીકે અંકિત છે. આશરે ૩૦૦ વર્ષ સુધી સ્થપાયેલા આ સામ્રાજ્યનું કેન્દ્રસ્થાન વલભી (વર્તમાન ભાવનગર જિલ્લાનું વલભીપુર) હતું. મૈત્રક શાસકોએ ગુજરાતને એક મજબૂત રાજકીય ઓળખ આપી, શિક્ષણ અને ધાર્મિક સહિષ્ણુતાને ઉત્તેજન આપ્યું, અને વલભીને એક આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતું વિદ્યાનું ધામ બનાવ્યું.
🌟 મૈત્રક વંશની સ્થાપના અને ઉદય
મૈત્રક વંશનો ઉદય ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન સાથે સંકળાયેલો છે. ગુપ્ત સમ્રાટ સ્કંદગુપ્તના અવસાન (ઈ.સ. ૪૬૭) પછી કેન્દ્રીય સત્તા નબળી પડતાં સૌરાષ્ટ્રમાં સ્વતંત્ર રાજ્યની સ્થાપના થઈ.
સેનાપતિ ભટ્ટાર્ક: સ્થાપક (ઈ.સ. ૪૭૦ આસપાસ)
- મૂળ: ભટ્ટાર્ક મૂળભૂત રીતે ગુપ્ત સામ્રાજ્ય હેઠળ સૌરાષ્ટ્રના સેનાપતિ અને લશ્કરી ગવર્નર હતા.
- સ્થાપના: ઈ.સ. ૪૭૦ આસપાસ, ગુપ્ત સામ્રાજ્યની નબળાઈનો લાભ લઈને તેમણે સૌરાષ્ટ્રને સ્વતંત્ર જાહેર કર્યું અને મૈત્રક વંશની સ્થાપના કરી.
- રાજધાનીનું સ્થાનાંતરણ: તેમણે શરૂઆતનું પાટનગર ગિરિનગર (જૂનાગઢ) થી ખસેડીને વલભી ખાતે સ્થાપિત કર્યું.
- બિરુદ: ભટ્ટાર્કે શરૂઆતમાં ‘સેનાપતિ’નું જ બિરુદ ધારણ કર્યું હતું, જે ગુપ્ત સત્તા પ્રત્યેનું માન દર્શાવે છે. તેઓ ‘પરમ-મહેશ્વર’ (શિવભક્ત) હતા.
પ્રારંભિક શાસકો અને સત્તાનું વિસ્તરણ
- ધરસેન-પ્રથમ: ભટ્ટાર્ક પછી તેમના પુત્ર ધરસેન-પ્રથમે પણ ‘સેનાપતિ’નું જ બિરુદ ચાલુ રાખ્યું.
- દ્રોણસિંહ: મહારાજાનું બિરુદ: મૈત્રક વંશના ત્રીજા શાસક દ્રોણસિંહ (ભટ્ટાર્કના બીજા પુત્ર) એ ‘મહારાજા’નું બિરુદ ધારણ કર્યું, જે મૈત્રક રાજ્યની સાર્વભૌમતાની ઘોષણા કરે છે.
- ધ્રુવસેન-પ્રથમ: તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, વલભીમાં જૈન ધર્મની બીજી પરિષદ (અથવા ક્યારેક ત્રીજી) મળી હતી, જેમાં જૈન ધર્મગ્રંથોને લિપિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. ધ્રુવસેન-પ્રથમ એકમાત્ર એવા શાસક હતા જેઓ શૈવધર્મને બદલે વૈષ્ણવ ધર્મના ઉપાસક હતા.
વલભીનું મૈત્રક સામ્રાજ્ય Video
👑 સામ્રાજ્યનો સુવર્ણ કાળ અને પરાકાષ્ઠા
મૈત્રક કાળનો મધ્ય ભાગ રાજકીય સ્થિરતા, સાંસ્કૃતિક વિકાસ અને પ્રાદેશિક પ્રભાવની દૃષ્ટિએ અતિ મહત્ત્વનો હતો.
શિલાદિત્ય-પ્રથમ (ધર્માદિત્ય)
- શાસન: છઠ્ઠી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં તેમનો પ્રભાવ ખૂબ જ મજબૂત હતો.
- રાજ્ય વિસ્તાર: તેમનું શાસન માળવા અને રાજસ્થાનના કેટલાક પ્રદેશો સુધી ફેલાયેલું હતું.
- ધર્માદિત્ય: તેઓ ધર્મ અને વિદ્યાના મહાન આશ્રયદાતા હતા, તેથી તેમને ‘ધર્માદિત્ય’નું બિરુદ મળ્યું.
ધ્રુવસેન-બીજો (બાલાદિત્ય)
- સમકાલીન: તેઓ ઉત્તર ભારતના શક્તિશાળી સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમકાલીન હતા.
- સંબંધ: શરૂઆતમાં હર્ષવર્ધન સાથે સંઘર્ષ થયો, પરંતુ પાછળથી ધ્રુવસેન-બીજાએ હર્ષવર્ધનની પુત્રી સાથે લગ્ન કરીને મૈત્રી સંબંધ સ્થાપિત કર્યા.
- ચીની યાત્રી હ્યુએન-ત્સાંગ: ચીની બૌદ્ધ યાત્રી હ્યુએન-ત્સાંગે ઈ.સ. ૬૪૦-૬૪૧ની આસપાસ ધ્રુવસેન-બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન વલભીની મુલાકાત લીધી હતી. હ્યુએન-ત્સાંગના મતે વલભી એક મોટું બંદર, મોટી વિદ્યાપીઠ અને સમૃદ્ધ નગર હતું.
ધરસેન-ચોથો: સર્વોચ્ચ શક્તિ
- બિરુદ: ધરસેન-ચોથાએ ‘પરમભટ્ટારક’, ‘મહારાજાધિરાજ’, ‘પરમેશ્વર’ અને ‘ચક્રવર્તી’ જેવા ગૌરવપૂર્ણ બિરુદો ધારણ કર્યા હતા, જે મૈત્રક સત્તાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.
- વિસ્તરણ: તેમણે દક્ષિણ ગુજરાતના લાટ પ્રદેશ સુધી રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો હતો.
- તેઓ સાહિત્યના પણ મહાન આશ્રયદાતા હતા.
🎓 વલભી: વિદ્યાનું આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર
મૈત્રક કાળમાં વલભી માત્ર રાજધાની જ નહીં, પણ એક ભવ્ય વિદ્યાપીઠ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું શિક્ષણ કેન્દ્ર પણ હતું. તેની ખ્યાતિ નાલંદા વિદ્યાપીઠની સમકક્ષ ગણાતી હતી.
- મહત્ત્વ: ચીની યાત્રી ઈત્સિંગે નોંધ્યું છે કે ભારતમાં પૂર્વમાં નાલંદા અને પશ્ચિમમાં વલભી એ બે મોટી બૌદ્ધ વિદ્યાપીઠો હતી.
- વિષયો: અહીં માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પણ ધર્મનિરપેક્ષ વિષયો જેવા કે વહીવટી વિજ્ઞાન, અર્થશાસ્ત્ર, કાયદા, રાજનીતિશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર અને વ્યાકરણનું પણ ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાતું હતું.
- વિદ્વાનો: અહીં ગુણમતિ અને સ્થિરમતિ જેવા પ્રખ્યાત બૌદ્ધ વિદ્વાનો થઈ ગયા.
- સ્નાતકોનું માન: વલભીના સ્નાતકોને દેશભરના રાજ્યોમાં ઉચ્ચ વહીવટી પદો પર નિયુક્ત કરવામાં આવતા હતા, જે વિદ્યાપીઠની પ્રતિષ્ઠા દર્શાવે છે.
- દુદા મહાવિહાર: ધ્રુવસેન-પ્રથમની ભાણેજ દુદાએ વલભીમાં એક મહાવિહાર (બૌદ્ધ મઠ) બંધાવ્યો હતો, જ્યાં ધર્મગ્રંથોના સંગ્રહ પર વિશેષ ધ્યાન અપાતું હતું.
🏛️ વહીવટી વ્યવસ્થા અને અર્થતંત્ર
મૈત્રક શાસન વ્યવસ્થિત અને પ્રજાવત્સલ હતું, જેના કારણે કાળ લાંબો સમય સુધી સુખી અને સમૃદ્ધ રહ્યો.
શાસનતંત્ર
- કેન્દ્રીય શાસન: રાજા સર્વોચ્ચ શાસક હતો, પરંતુ તે ‘મહારાજાધિરાજ’ કે ‘ચક્રવર્તી’ જેવા બિરુદો ધારણ કરીને પણ પ્રજાકલ્યાણ પર ભાર મૂકતો હતો.
- અધિકારીઓ:
- મહાબલાધિકૃત: મુખ્ય સેનાપતિ.
- મહાસંધિવિગ્રહક: વિદેશ મંત્રી.
- આયકત: ન્યાય, પોલીસ અને આવક પર દેખરેખ રાખનાર અધિકારી.
- પ્રાંતીય/સ્થાનિક શાસન: રાજ્યને આહાર (જિલ્લો) અને ગ્રામ (ગામ)માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું હતું. વહીવટીતંત્રમાં કેન્દ્રીય અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય વચ્ચે સારો સમન્વય જોવા મળતો હતો.
- તાંબ્રપત્રો: મૈત્રક કાળના ઇતિહાસની મોટાભાગની માહિતી જમીન-દાનને લગતાં તેમનાં સંખ્યાબંધ તાંબ્રપત્રો (તામ્રશાસનો)માંથી મળે છે.
અર્થતંત્ર અને વેપાર
- બંદર: વલભી એક સમૃદ્ધ બંદર હતું અને ખંભાતના અખાત સાથે જોડાયેલું હતું.
- આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર: વલભીનો વ્યાપાર વિદેશો, ખાસ કરીને પશ્ચિમી દેશો સાથે ધમધમતો હતો. વેપારના રક્ષણ માટે મૈત્રકો પાસે વ્યવસ્થિત નૌકા સૈન્ય પણ હતું.
- મુદ્રા: મૈત્રકોએ પશ્ચિમી ક્ષત્રપોની શૈલીમાં ચાંદીના સિક્કા (ડ્રેક્મ) બહાર પાડ્યા હતા. તેમના સિક્કાઓ પર ધાર્મિક પ્રતીકો જેમ કે નંદી (બળદ) અને ત્રિશૂળ અંકિત હતા.
🙏 ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને સાંસ્કૃતિક વારસો
મૈત્રક શાસકોનું સૌથી મોટું યોગદાન તેમની ધાર્મિક સહિષ્ણુતામાં છે, જેના કારણે વિવિધ ધર્મોનો વિકાસ થયો.
ધર્મ
- રાજધર્મ: મોટાભાગના મૈત્રક રાજાઓ શૈવ ધર્મના અનુયાયી હતા અને ‘પરમ-મહેશ્વર’નું બિરુદ ધારણ કરતા. તેમના સિક્કાઓ પર શિવના વાહન નંદી અને ત્રિશૂળનું પ્રતીક જોવા મળે છે.
- બૌદ્ધ ધર્મ: વલભી બૌદ્ધ ધર્મનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. મૈત્રક રાજાઓએ અનેક વિહારો (બૌદ્ધ મઠ) અને સ્તૂપોના નિર્માણ માટે દાન આપ્યું હતું.
- જૈન ધર્મ: મૈત્રક કાળ દરમિયાન જૈન ધર્મનું પણ નોંધપાત્ર મહત્ત્વ હતું. જૈન ગ્રંથોનું લિપિબદ્ધ કાર્ય અહીં જ ધ્રુવસેન-પ્રથમના શાસનકાળમાં થયું હતું. વલભીમાં જૈન મંદિરોનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે.
- સૌર અને વૈષ્ણવ ધર્મ: ધરપટ્ટ (પાંચમા રાજા) સૂર્યપૂજક હતા, અને ધ્રુવસેન-પ્રથમ વૈષ્ણવ હતા. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મૈત્રકોએ તમામ ધર્મોને સમાન આદર આપીને સર્વધર્મ સમભાવનું વાતાવરણ જાળવ્યું હતું.
કલા અને સ્થાપત્ય
- મૈત્રક કાળમાં મંદિરો અને વિહારોનું નિર્માણ થયું હતું. જોકે, તે સમયનું કોઈ ભવ્ય મંદિર આજે હયાત નથી, પરંતુ ખોદકામમાં મળેલા અવશેષો, વિશાળ લિંગો અને નંદીની મૂર્તિઓ શૈવ સંપ્રદાયના પ્રભાવની સાક્ષી પૂરે છે.
- મૈત્રક શૈલીના મંદિરોમાં લકુલીશ શિવના સ્વરૂપની પૂજા પ્રચલિત હતી.
📉 મૈત્રક સામ્રાજ્યનો અંત (ઈ.સ. ૭૮૮)
લગભગ ત્રણ સદીઓ સુધી શાસન કરનાર મૈત્રક વંશનો અંત આઠમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આવ્યો.
- આંતરિક નબળાઈ: છેલ્લા શાસકો દરમિયાન આંતરિક સંઘર્ષો અને નબળાઈ વધતી ગઈ.
- આરબ આક્રમણ: ઈ.સ. ૭૧૨માં સિંધમાં આરબોનું શાસન સ્થપાયા પછી તેમણે ગુજરાત પર સમુદ્રી માર્ગે અનેક આક્રમણો કર્યા. ઈ.સ. ૭૩૮ આસપાસ આરબ સેનાપતિ જુનૈદના આક્રમણનો સામનો મૈત્રક રાજા શિલાદિત્ય-પાંચમાએ કર્યો.
- અંતિમ શાસક: મૈત્રક વંશના છેલ્લા જાણીતા શાસક શિલાદિત્ય-સાતમા હતા.
- વલભીનો વિનાશ: ઈતિહાસકાર જેમ્સ ટોડ અને અન્ય કેટલાક સ્રોતો મુજબ, સિંધના હાકેમ હિશામે ઈ.સ. ૭૮૮ આસપાસ વલભી પર હુમલો કરીને નગરનો સંપૂર્ણ વિનાશ કર્યો, જેના કારણે વલભી કાળની ગર્તામાં ધકેલાઈ ગયું. અન્ય કેટલાક ઇતિહાસકારો માને છે કે ધરતીકંપ કે પૂર જેવી કુદરતી આફતને કારણે પણ વલભીનો અંત આવ્યો હોઈ શકે છે.
📜 નિષ્કર્ષ
વલભીનું મૈત્રક સામ્રાજ્ય ગુજરાતના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન રહ્યું છે. સેનાપતિ ભટ્ટાર્ક દ્વારા સ્થપાયેલા આ વંશે લગભગ ૩૦૦ વર્ષ સુધી ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રને સ્થિરતા, સમૃદ્ધિ અને સાંસ્કૃતિક ઉન્નતિ આપી. વલભી માત્ર એક રાજધાની જ નહીં, પણ ધર્મ, શિક્ષણ અને વેપારનું આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર બની રહ્યું.
મૈત્રક શાસકોની ધાર્મિક સહિષ્ણુતા, વિદ્યા પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ અને પ્રભાવી વહીવટી વ્યવસ્થા આજે પણ ગુજરાતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળની યાદ અપાવે છે. મૈત્રક કાળના અંત સાથે પ્રાચીન ગુજરાતનો એક પ્રભાવશાળી યુગ પૂરો થયો અને ત્યાર પછીના યુગ માટે પાયો નંખાયો.
