જામનગરના જામ રણજીતસિંહજી: ક્રિકેટ અને શાસનનો સંગમ.

ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક રજવાડાંઓ અને રાજાઓ થઈ ગયા, જેમણે પોતાના રાજ્યના વિકાસ અને પ્રજા કલ્યાણ માટે નોંધપાત્ર કાર્યો કર્યા. પરંતુ, જ્યારે એક જ વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વમાં એક કુશળ રાજવી અને વિશ્વ કક્ષાના રમતવીરનો સમન્વય થાય છે, ત્યારે તે ઇતિહાસનું એક સુવર્ણ પાનું બની જાય છે. નવાનગર (આજનું જામનગર) રાજ્યના જામ સાહેબ કુમાર શ્રી રણજીતસિંહજી (જેમને દુનિયા ‘રણજી’ ના હુલામણા નામથી ઓળખે છે) એક એવું જ અદ્વિતીય અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ હતા.

પૂર્વ અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સેતુ સમાન રણજીતસિંહજીએ ઇંગ્લેન્ડના ક્રિકેટ મેદાનો પર પોતાની બેટિંગનો જાદુ વિખેર્યો અને ત્યારબાદ નવાનગરની ગાદી સંભાળીને એક પ્રગતિશીલ અને આધુનિક શાસક તરીકે પોતાની છાપ છોડી. આ લેખમાં આપણે જામ રણજીતસિંહજીના બાળપણથી લઈને તેમના ક્રિકેટના વૈશ્વિક રેકોર્ડ્સ, નવાનગરની ગાદી માટેનો તેમનો સંઘર્ષ અને એક આદર્શ શાસક તરીકેના તેમના યોગદાનની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

પ્રારંભિક જીવન અને કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિ

રણજીતસિંહજીનો જન્મ ૧૦ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૭૨ ના રોજ કાઠિયાવાડ (હાલના ગુજરાત)ના સડોદર ગામે એક રાજપૂત (જાડેજા) પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ જીવણસિંહજી હતું, જેઓ નવાનગરના તત્કાલીન જામ સાહેબ વિભાજીના પિતરાઈ ભાઈ થતા હતા.

દત્તક વિધાન અને ગાદીનો પ્રશ્ન

જામ વિભાજીને કોઈ કાયદેસરનો પુત્ર ન હોવાથી, તેમણે ૧૮૭૯માં રણજીતસિંહજીને પોતાના વારસદાર તરીકે દત્તક લીધા હતા. આ સમયે રણજીતસિંહજી માત્ર સાત વર્ષના હતા. પરંતુ, રાજકારણ અને મહેલના કાવાદાવાઓને કારણે થોડા જ સમયમાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. જામ વિભાજીની એક મુસ્લિમ રખાતથી જન્મેલા પુત્ર જસવંતસિંહજીને કાયદેસરનો વારસદાર જાહેર કરવામાં આવ્યો, જેના કારણે રણજીતસિંહજીનો ઉત્તરાધિકાર છીનવાઈ ગયો. આ ઘટનાએ રણજીતસિંહજીના જીવનમાં એક મોટો વળાંક આણ્યો, પરંતુ તેમણે હાર માનવાને બદલે શિક્ષણ અને રમતગમત તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

રાજકુમાર કોલેજ અને શિક્ષણ

રણજીતસિંહજીનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ રાજકોટની વિખ્યાત રાજકુમાર કોલેજ (RKC) માં થયું હતું. આ કોલેજ ખાસ કરીને રજવાડાઓના રાજકુમારોને આધુનિક અને પાશ્ચાત્ય ઢબનું શિક્ષણ આપવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. અહીંના પ્રિન્સિપાલ ચેસ્ટર મેકનાઘટન (Chester Macnaghten) ના માર્ગદર્શન હેઠળ રણજીતસિંહજીના વ્યક્તિત્વનો વિકાસ થયો. રાજકુમાર કોલેજમાં જ રણજીતસિંહજીનો સંપર્ક ક્રિકેટ નામની રમત સાથે થયો, જોકે તે સમયે તેઓ કોઈ અસાધારણ ખેલાડી તરીકે ઊભરી આવ્યા ન હતા.

વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ ૧૮૮૯માં ઇંગ્લેન્ડ ગયા અને ત્યાં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીની ટ્રિનિટી કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ઇંગ્લેન્ડનું આ સ્થળાંતર તેમના જીવન અને ક્રિકેટ ઇતિહાસ બંને માટે ઐતિહાસિક સાબિત થવાનું હતું.

ક્રિકેટના જાદુગર: ‘રણજી’ નો ઉદય

ઇંગ્લેન્ડમાં અભ્યાસ દરમિયાન રણજીતસિંહજીએ ક્રિકેટ પ્રત્યે ગંભીરતાથી ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં રંગભેદ અને એક ભારતીય હોવાને કારણે તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીની ટીમમાં સ્થાન મેળવવા માટે પણ તેમણે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ તેમની અદ્ભુત પ્રતિભાને લાંબો સમય અવગણી શકાય તેમ ન હતી.

‘લેગ ગ્લાન્સ’ ના શોધક

૧૯મી સદીના અંતમાં ક્રિકેટ અત્યંત રૂઢિચુસ્ત રમત હતી. બેટ્સમેનો ‘V’ આકારમાં (એટલે કે સીધા અને કવર ડ્રાઇવ્સ) જ રમવાનું પસંદ કરતા હતા. પરંતુ રણજીતસિંહજીએ પોતાની આગવી શૈલીથી ક્રિકેટ રમવાની વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી. તેઓ તેમના કાંડા (wrists) ના અદભૂત ઉપયોગ માટે જાણીતા બન્યા. તેમણે ‘લેગ ગ્લાન્સ’ (Leg Glance) અને ‘લેટ કટ’ (Late Cut) જેવા શોર્ટ્સની શોધ કરી અથવા તેને અત્યંત લોકપ્રિય બનાવ્યા. ઝડપી બોલરો જ્યારે તેમના પગ પર બોલિંગ કરતા, ત્યારે રણજીતસિંહજી માત્ર પોતાના કાંડાની એક હળવી હિલચાલથી બોલને ફાઇન લેગ બાઉન્ડ્રી તરફ મોકલી દેતા. તેમની આ બેટિંગ શૈલીને અંગ્રેજોએ “પૂર્વીય જાદુ” (Eastern Magic) તરીકે વર્ણવી હતી.

કાઉન્ટી ક્રિકેટ અને સસેક્સ

૧૮૯૫માં રણજીતસિંહજીએ સસેક્સ (Sussex) કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ તરફથી રમવાની શરૂઆત કરી. તેમની બેટિંગ જોવા માટે લોકો મોટી સંખ્યામાં મેદાનો પર ઉમટી પડતા હતા. તેઓ ઝડપથી ઇંગ્લેન્ડના સૌથી લોકપ્રિય ક્રિકેટર બની ગયા. ૧૮૯૯ થી ૧૯૦૩ સુધી તેમણે સસેક્સ કાઉન્ટીના કેપ્ટન તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી.

આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ અને ટેસ્ટ ડેબ્યૂ

૧૮૯૬માં ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમ ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસે આવી. રણજીતસિંહજીનું ફોર્મ જબરદસ્ત હતું, પરંતુ લોર્ડ્સ ખાતે રમાયેલી પ્રથમ ટેસ્ટ માટે તેમને ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાં પસંદ કરવામાં આવ્યા નહીં, કારણ કે લોર્ડ હેરિસે એવી દલીલ કરી હતી કે ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાં માત્ર ઇંગ્લેન્ડમાં જન્મેલા ખેલાડીઓ જ રમી શકે.

જોકે, લોકોના ભારે વિરોધ અને દબાણને કારણે માન્ચેસ્ટરના ઓલ્ડ ટ્રેફોર્ડ ખાતે રમાયેલી બીજી ટેસ્ટમાં રણજીતસિંહજીને ડેબ્યૂ કરવાની તક મળી. આ મેચમાં રણજીતસિંહજીએ ઇતિહાસ રચી દીધો. તેમણે પોતાની ડેબ્યૂ મેચની બીજી ઇનિંગ્સમાં અણનમ ૧૫૪ રન ફટકાર્યા. આ સાથે તેઓ ડેબ્યૂ ટેસ્ટમાં સદી ફટકારનાર પ્રથમ ભારતીય (જોકે તેઓ ઇંગ્લેન્ડ તરફથી રમ્યા હતા) બન્યા.

રણજીતસિંહજીના ક્રિકેટ રેકોર્ડ્સની ઝલક:

• ટેસ્ટ મેચ: તેમણે ઇંગ્લેન્ડ તરફથી કુલ ૧૫ ટેસ્ટ મેચ રમી, જેમાં ૪૪.૯૫ ની સરેરાશથી ૯૮૯ રન બનાવ્યા (૨ સદી અને ૬ અડધી સદી સહિત).
• ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટ: તેમણે ૩૦૭ ફર્સ્ટ ક્લાસ મેચોમાં ૫૬.૩૭ ની સરેરાશથી ૨૪,૬૯૨ રન બનાવ્યા, જેમાં ૭૨ સદી અને ૧૦૯ અડધી સદીનો સમાવેશ થાય છે.
• એક જ દિવસમાં બે સદી ફટકારવાનો અનોખો રેકોર્ડ પણ તેમના નામે હતો (સસેક્સ માટે રમતા).

તેમણે ૧૮૯૭માં “The Jubilee Book of Cricket” નામનું એક શાનદાર પુસ્તક પણ લખ્યું હતું, જેને ક્રિકેટના સાહિત્યમાં આજે પણ ખૂબ ઊંચું સ્થાન આપવામાં આવે છે.

રાજગાદી માટેનો સંઘર્ષ અને નવાનગરના શાસક

૧૮૯૫માં જામ વિભાજીનું અવસાન થયું અને જસવંતસિંહજી નવાનગરની ગાદીએ બેઠા. જોકે, થોડા જ વર્ષોમાં ૧૯૦૬માં જસવંતસિંહજીનું પણ નાની વયે અવસાન થયું. આ સમયે ફરી એકવાર નવાનગરની ગાદી માટે ઉત્તરાધિકારનો પ્રશ્ન ઊભો થયો.

રણજીતસિંહજીએ પોતાના કાયદેસરના હક માટે બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ મજબૂત દલીલો કરી. ઇંગ્લેન્ડમાં તેમની અપાર લોકપ્રિયતા અને બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથેના તેમના સારા સંબંધો તેમના પક્ષમાં રહ્યા. અંતે, બ્રિટિશ સરકારે રણજીતસિંહજીની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો.

૧૧ માર્ચ, ૧૯૦૭ ના રોજ કુમાર શ્રી રણજીતસિંહજી નવાનગર (જામનગર) ના જામ સાહેબ તરીકે સિંહાસન પર બિરાજમાન થયા. એક સમયે ક્રિકેટના મેદાન પર રાજ કરનાર આ ખેલાડી હવે લાખો લોકોના ભાગ્યવિધાતા અને એક શક્તિશાળી રજવાડાના શાસક બન્યા હતા.

આધુનિક નવાનગરના નિર્માતા: શાસન અને વિકાસ કાર્યો

ગાદી સંભાળતી વખતે નવાનગર રાજ્યની આર્થિક સ્થિતિ બહુ સારી ન હતી. દુષ્કાળ અને બીમારીઓએ રાજ્યને ઘેરી લીધું હતું. પરંતુ જામ રણજીતસિંહજીએ એક દ્રષ્ટિવાન શાસક તરીકે પરિસ્થિતિનો સામનો કર્યો અને જામનગરને આધુનિકતાના માર્ગે લઈ ગયા.

૧. શહેરનું આધુનિકીકરણ અને સ્થાપત્ય

રણજીતસિંહજીએ જામનગરને એક આધુનિક અને સુંદર શહેર બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું. તેમણે ઇંગ્લેન્ડના પ્રખ્યાત આર્કિટેક્ટ સર એડવિન લ્યુટિયન્સ (Sir Edwin Lutyens – જેમણે નવી દિલ્હીની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી) ને જામનગર બોલાવ્યા.

• તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ જામનગરમાં નવા વિશાળ રસ્તાઓ, બાગ-બગીચા અને આધુનિક ઇમારતોનું નિર્માણ થયું.
• પ્રતાપ વિલાસ પેલેસ જેવી ભવ્ય ઇમારતોનું નિર્માણ તેમના સમયમાં જ થયું, જેમાં યુરોપિયન આર્કિટેક્ચર અને ભારતીય કલાનો અદભૂત સંગમ જોવા મળે છે.
• શહેરમાં ગટર વ્યવસ્થા અને પીવાના શુદ્ધ પાણીની પાઇપલાઇનો નાખવામાં આવી.

૨. બેડી બંદરનો વિકાસ

જામ રણજીતસિંહજી સમજી ગયા હતા કે રાજ્યની આર્થિક પ્રગતિ માટે દરિયાઈ વેપાર અત્યંત જરૂરી છે. તેમણે જામનગર નજીક આવેલા બેડી બંદર (Bedi Port) નો મોટા પાયે વિકાસ કર્યો. બંદર પર આધુનિક ક્રેન, ગોડાઉન અને રેલવે કનેક્ટિવિટી ઊભી કરવામાં આવી. પરિણામે બેડી બંદર એક ધમધમતું વેપારી કેન્દ્ર બન્યું, જેનાથી રાજ્યની આવકમાં અનેકગણો વધારો થયો.

૩. રેલવે અને પરિવહન

રાજ્યમાં પરિવહન વ્યવસ્થા સુધારવા માટે તેમણે રેલવે નેટવર્કનું વિસ્તરણ કર્યું. જામનગરને દેશના અન્ય ભાગો સાથે જોડવા માટે રેલવે લાઇનો નાખવામાં આવી, જેણે માલસામાનની હેરફેર અને મુસાફરીને અત્યંત સરળ બનાવી દીધી.

૪. આરોગ્ય અને શિક્ષણ

પ્રજાના કલ્યાણ માટે તેમણે આધુનિક હોસ્પિટલો અને શાળાઓ શરૂ કરી. ઇરવિન હોસ્પિટલ (જે આજે ગુરુ ગોવિંદસિંઘ હોસ્પિટલ તરીકે ઓળખાય છે) ના નિર્માણનો પાયો પણ તેમના જ સમયમાં નંખાયો હતો. તેમણે રાજ્યમાં મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ દાખલ કરવા તરફ પણ પગલાં લીધા હતા અને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ મોકલવા શિષ્યવૃત્તિની વ્યવસ્થા કરી હતી.

૫. દુષ્કાળ નિવારણ

સૌરાષ્ટ્રનો વિસ્તાર વારંવાર દુષ્કાળનો ભોગ બનતો હતો. જ્યારે તેમના શાસનકાળ દરમિયાન ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો, ત્યારે રણજીતસિંહજીએ પ્રજા માટે રાહત કાર્યો શરૂ કર્યા. તેમણે લોકોને રોજગારી આપવા માટે મહેલો અને રસ્તાઓના નિર્માણ કાર્યો શરૂ કરાવ્યા, જેથી કોઈ પણ પ્રજાજન ભૂખે ન મરે.

રાજદ્વારી ભૂમિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ

જામ રણજીતસિંહજી માત્ર નવાનગર પૂરતા સીમિત ન હતા, તેઓ વૈશ્વિક સ્તરે એક સન્માનિત રાજદ્વારી પણ હતા.

• ચેમ્બર ઓફ પ્રિન્સીસ (Chamber of Princes): ભારતના રજવાડાઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે બનેલી ચેમ્બર ઓફ પ્રિન્સીસમાં તેમણે સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ તેના ચાન્સેલર તરીકે પણ ચૂંટાયા હતા.
• લીગ ઓફ નેશન્સ (League of Nations): પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી સ્થપાયેલી ‘લીગ ઓફ નેશન્સ’ માં બ્રિટિશ ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે રણજીતસિંહજીએ ૧૯૨૦, ૧૯૨૨ અને ૧૯૨૩ માં હાજરી આપી હતી. જિનીવા ખાતે તેમણે પોતાના પ્રવચનોથી આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીઓને પ્રભાવિત કર્યા હતા.
• પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં યોગદાન: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેમણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને સૈન્ય અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી હતી. તેઓ પોતે પણ ફ્રાન્સના મોરચે ગયા હતા અને આ સેવાઓ બદલ તેમને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા મહારાજાનો ખિતાબ અને સલામીના હક વધારીને આપવામાં આવ્યા હતા.

ક્રિકેટનો વારસો: દુલીપસિંહજી અને રણજી ટ્રોફી

રણજીતસિંહજીએ પોતે ભારત તરફથી કોઈ મેચ રમી ન હતી, પરંતુ ભારતીય ક્રિકેટમાં તેમનો વારસો અમર છે.

દુલીપસિંહજી (Duleepsinhji): રણજીતસિંહજીના ભત્રીજા કુમાર શ્રી દુલીપસિંહજીએ પણ કાકાના પગલે ચાલીને ક્રિકેટમાં કાઠું કાઢ્યું. દુલીપસિંહજી પણ ઇંગ્લેન્ડ તરફથી ટેસ્ટ ક્રિકેટ રમ્યા અને તેમણે પણ ક્રિકેટ જગતમાં મોટું નામ કમાયું. આજે ભારતીય ઘરેલુ ક્રિકેટમાં રમાતી ‘દુલીપ ટ્રોફી’ તેમના નામ પરથી જ રમાય છે.

રણજી ટ્રોફી (Ranji Trophy): ૨ એપ્રિલ, ૧૯૩૩ ના રોજ જામ રણજીતસિંહજીનું હૃદયરોગના હુમલાથી જામનગરમાં અવસાન થયું. તેમના અવસાન બાદ, ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI) ના તત્કાલીન સચિવ એન્થોની ડી મેલોએ ભારતમાં એક રાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ ચેમ્પિયનશિપ શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. પટિયાલાના મહારાજા ભુપિન્દર સિંહે એક ભવ્ય ટ્રોફી ભેટ આપી અને રણજીતસિંહજીની યાદમાં ૧૯૩૪-૩૫ માં ‘રણજી ટ્રોફી’ ની શરૂઆત કરવામાં આવી. આજે પણ રણજી ટ્રોફી ભારતીય ક્રિકેટનું સૌથી મોટું અને પ્રતિષ્ઠિત ઘરેલુ ટુર્નામેન્ટ છે, જેમાંથી ભારતને ધોની, સચિન, વિરાટ કોહલી જેવા અનેક દિગ્ગજ ખેલાડીઓ મળ્યા છે.

નિષ્કર્ષ

જામ રણજીતસિંહજીનું જીવન એક અદ્ભુત કથા છે જેમાં એક નાના ગામથી શરૂ થયેલી સફર બ્રિટનના ક્રિકેટ મેદાનોના શિખર સુધી અને ત્યાંથી પરત ફરીને એક રજવાડાના આધુનિક શાસક બનવા સુધી વિસ્તરેલી છે.

તેઓ એક એવા ખેલાડી હતા જેમણે ક્રિકેટમાં એશિયન ગ્રેસ (Asian Grace) અને કલાત્મકતાનો પરિચય કરાવ્યો અને તેઓ એક એવા શાસક હતા જેમણે પોતાના રાજ્યને શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને વેપાર ક્ષેત્રે આધુનિકતાના નવા આયામો સર કરાવ્યા. જામનગરમાં આજે પણ દેખાતી ભવ્ય ઇમારતો અને ભારતના દરેક ક્રિકેટરનું સ્વપ્ન એવી ‘રણજી ટ્રોફી’ આ મહાન હસ્તીના જીવંત સ્મારકો છે. રણજીતસિંહજી માત્ર ઇતિહાસનું પાત્ર નથી, તેઓ રમતગમત અને સુશાસનનું એક અમર પ્રતીક છે.