ઈડરિયો ગઢ: ઈડર રાજ્યનો ઇતિહાસ અને લોકવાયકાઓ.

“અમે ઈડરિયો ગઢ જીત્યા રે, આનંદ ભયો…” ગુજરાતના લોકજીવનમાં અને ગરબામાં ગવાતી આ પંક્તિઓ સાંભળતા જ મનમાં એક અજેય અને ભવ્ય કિલ્લાનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લામાં અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે અડીખમ ઊભેલો ‘ઈડરિયો ગઢ’ માત્ર પથ્થરોનો ઢગલો નથી, પરંતુ તે ગુજરાતના શૌર્ય, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને લોકવાયકાઓનો જીવંત દસ્તાવેજ છે.

નીચે ઈડર રાજ્ય અને ઈડરિયા ગઢના ઇતિહાસ, સ્થાપત્ય, લોકવાયકાઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાને આવરી લેતો એક વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વકનો લેખ પ્રસ્તુત છે.

૧. ભૌગોલિક સ્થાન અને સ્થાપત્યની ભવ્યતા

ઈડર શહેર સાબરકાંઠા જિલ્લાનું એક પ્રમુખ ઐતિહાસિક મથક છે. અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ-પશ્ચિમ છેડે આવેલા આ પ્રદેશની ભૂગોળ જ તેને એક કુદરતી રક્ષણ પૂરું પાડે છે. ઈડરિયો ગઢ કોઈ માનવનિર્મિત ઇંટો કે પથ્થરની દિવાલોથી બનેલો સામાન્ય કિલ્લો નથી, પરંતુ તે કુદરતી રીતે ગોઠવાયેલા વિશાળ શિલાખંડો (ગ્રેનાઈટના પથ્થરો) થી બનેલો એક દુર્ગમ પહાડી કિલ્લો છે.

• ગ્રેનાઈટના વિશાળ પથ્થરો: આ પર્વત પરના પથ્થરો એટલા વિશાળ અને આકારમાં વિચિત્ર છે કે જાણે કોઈ દૈવી શક્તિએ તેમને એકબીજા પર ગોઠવ્યા હોય તેવું લાગે છે. ઉનાળામાં આ પથ્થરો સખત ગરમ થાય છે, જેના કારણે ઈડરને ગુજરાતનું સૌથી ગરમ શહેર પણ માનવામાં આવે છે.
• કિલ્લાની ચડાઈ: ઈડરિયા ગઢ પર ચડવા માટે ૬૦૦ થી વધુ પગથિયાં કંડારવામાં આવેલા છે. આ ચડાઈ આસાન નથી, અને એટલે જ “ઈડરિયો ગઢ જીતવો” એ ગુજરાતી ભાષામાં કોઈ અત્યંત મુશ્કેલ કાર્ય પાર પાડવાના અર્થમાં રૂઢિપ્રયોગ બની ગયો છે.
• ઝરણાં અને કુદરતી સૌંદર્ય: ચોમાસામાં આ સૂકા પથ્થરોની વચ્ચેથી જ્યારે નાના-મોટા ઝરણાં વહેવા લાગે છે, ત્યારે ઈડરિયા ગઢનું સૌંદર્ય સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે છે.

૨. પૌરાણિક સંદર્ભ: ઇલ્વદુર્ગથી ઈડર સુધીની સફર

ઈડરનો ઇતિહાસ માત્ર મધ્યકાલીન નથી, તેના મૂળ પૌરાણિક કાળ સુધી વિસ્તરેલા છે.

• ઇલ્વદુર્ગ નામનો ઉલ્લેખ: મહાભારત અને પુરાણોમાં આ પ્રદેશનો ઉલ્લેખ ‘ઇલ્વદુર્ગ’ તરીકે થયેલો જોવા મળે છે.
• ઇલ્વલ અને વાતાપિની કથા: પૌરાણિક કથા અનુસાર, સતયુગમાં અહીં ઇલ્વલ અને વાતાપિ નામના બે રાક્ષસ ભાઈઓ રહેતા હતા. તેઓ બ્રાહ્મણો અને ઋષિમુનિઓને પોતાના આશ્રમમાં જમવા બોલાવતા. ઇલ્વલ જાદુઈ વિદ્યાથી પોતાના ભાઈ વાતાપિને બકરો બનાવી દેતો અને તેનું માંસ મહેમાનોને પીરસતો. ભોજન પત્યા પછી ઇલ્વલ બૂમ પાડતો, “વાતાપિ, બહાર આવ!” અને વાતાપિ મહેમાનનું પેટ ચીરીને બહાર આવતો. આ રાક્ષસોનો અંત મહાન અગસ્ત્ય મુનિએ કર્યો હતો. તેમણે ભોજન કર્યા બાદ તરત જ કહી દીધું, “વાતાપિ જીર્ણો ભવ” (વાતાપિ પચી જા), અને રાક્ષસનો અંત આવ્યો.
• દ્વાપર યુગમાં ઇલ્વદુર્ગ: મહાભારત કાળમાં પણ ઇલ્વદુર્ગનો ઉલ્લેખ આવે છે. અર્જુને પોતાના વનવાસ દરમિયાન આ પ્રદેશની મુલાકાત લીધી હોવાની માન્યતા છે. કાળક્રમે ‘ઇલ્વદુર્ગ’ નામ અપભ્રંશ થઈને ‘ઈડર’ બન્યું.

૩. પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ઇતિહાસ: શૌર્યની ગાથાઓ

ઈડર પર આદિવાસી ભીલ રાજાઓથી લઈને રાજપૂત અને રાઠોડ વંશના શૂરવીર રાજાઓએ શાસન કર્યું છે. ઈડરનો ઇતિહાસ લોહીથી લખાયેલો અને સ્વાભિમાનથી ભરેલો છે.

ભીલ શાસકો અને પ્રારંભિક કાળ

શરૂઆતમાં આ પર્વતીય અને જંગલ વિસ્તાર પર સ્થાનિક ભીલ સરદારોનું રાજ હતું. તેઓએ ઈડરને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી અને પર્વતોની ગુફાઓનો ઉપયોગ રક્ષણ માટે કરતા હતા.

ગુહિલ અને રાવ વંશ

લગભગ આઠમી સદીની આસપાસ અહીં રાજપૂતોનું આગમન થયું. મેવાડના બાપ્પા રાવળના વંશજો (ગુહિલો) એ ઈડર પર સત્તા સ્થાપી. જોકે, ઈડરનો સૌથી સુવર્ણ અને સંઘર્ષમય કાળ રાવ વંશ (રાઠોડ) ના શાસન દરમિયાન આવ્યો.

શૂરવીર રાવ રણમલ અને ‘રણમલ છંદ’

ઈડરના ઇતિહાસમાં સૌથી તેજસ્વી નામ રાવ રણમલનું છે. ૧૪મી સદીના અંતમાં અને ૧૫મી સદીની શરૂઆતમાં તેમણે ઈડર પર શાસન કર્યું હતું.

• જ્યારે ગુજરાતમાં મુસ્લિમ સલ્તનત (ઝફર ખાન અને પાછળથી અહેમદ શાહ) નો ઉદય થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે રાવ રણમલે તેમની સામે અદભુત શૌર્ય દાખવ્યું હતું.
• ઈ.સ. ૧૩૯૮ ની આસપાસ પાટણના સૂબા ઝફર ખાને ઈડર પર આક્રમણ કર્યું. રાવ રણમલે ઈડરિયા ગઢની ભૌગોલિક સ્થિતિનો લાભ લઈ મુસ્લિમ સૈન્યને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું અને તેમને હરાવ્યા.
• આ વિજય અને રાવ રણમલની વીરતાનું વર્ણન મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રખ્યાત કવિ શ્રીધર વ્યાસે ‘રણમલ છંદ’ નામની વીરરસ પ્રધાન કૃતિમાં કર્યું છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘રણમલ છંદ’ ને ઐતિહાસિક કાવ્ય તરીકે ઉચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત છે.

ગુજરાત સલ્તનત સાથે સતત સંઘર્ષ

અમદાવાદના સ્થાપક સુલતાન અહેમદ શાહ અને મહમૂદ બેગડા જેવા શક્તિશાળી સુલતાનોએ ઈડરને સંપૂર્ણપણે પોતાના કાબૂમાં લેવા અનેક પ્રયાસો કર્યા. ઈડરિયા ગઢને જીતવો તેમના માટે પણ લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન હતો. કેટલીય વાર ઈડરના રાજાઓને પર્વતોમાં આશ્રય લેવો પડતો અને ગેરિલા યુદ્ધપદ્ધતિ (છાપામાર યુદ્ધ) થી સલ્તનતની સેનાઓને હંફાવવી પડતી.

૪. આધુનિક ઇતિહાસ: મારવાડના રાઠોડોનું શાસન (ઈ.સ. ૧૭૨૮ થી ૧૯૪૮)

મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન પછી ૧૮મી સદીમાં ઈડરના ઇતિહાસે નવો વળાંક લીધો.

• આનંદસિંહ અને રાયસિંહ: ઈ.સ. ૧૭૨૮-૨૯ માં મારવાડ (જોધપુર) ના મહારાજા અજીતસિંહના ભાઈઓ આનંદસિંહ અને રાયસિંહે ઈડર પર આક્રમણ કરી પોતાનો કબજો જમાવ્યો. ત્યારથી ઈડર પર જોધપુરના રાઠોડ વંશની શાખાનું શાસન સ્થપાયું.
• મહારાજા સર પ્રતાપ સિંહ: ઈડર રાજ્યના સૌથી પ્રખ્યાત આધુનિક શાસક મહારાજા પ્રતાપ સિંહ (જેઓ સર પ્રતાપ તરીકે જાણીતા હતા) હતા. તેઓ જોધપુરના મહારાજાના પુત્ર હતા અને બાદમાં ઈડરના શાસક બન્યા. તેઓ બ્રિટિશ કાળમાં ભારતના શ્રેષ્ઠ પોલો (Polo) ખેલાડી અને આર્મી જનરલ હતા. તેમણે ઈડર રાજ્યમાં શિક્ષણ અને આધુનિકરણના પાયા નાખ્યા.
• મહારાજા હિંમત સિંહ: સર પ્રતાપના ઉત્તરાધિકારી મહારાજા દોલત સિંહ અને તેમના પછી મહારાજા હિંમત સિંહ ગાદીએ આવ્યા. હિંમત સિંહજીએ અહમદનગર શહેરનો વિકાસ કર્યો અને તેનું નામ પોતાના નામ પરથી ‘હિંમતનગર’ રાખ્યું, જે આજે સાબરકાંઠા જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે.
• ઈ.સ. ૧૯૪૮ માં સ્વતંત્રતા બાદ મહારાજા હિંમત સિંહજીએ ઈડર રાજ્યને ભારતીય સંઘ (Government of India) માં ભેળવી દીધું.

૫. ઈડરિયા ગઢના પ્રમુખ સ્થાપત્યો અને દર્શનીય સ્થળો

ગઢ પર અને તેની તળેટીમાં અનેક પ્રાચીન સ્મારકો આવેલા છે, જે સમયની થપાટો ખાઈને પણ આજે ઊભા છે.

૧. રૂઠી રાણીનો મહેલ

આ કિલ્લાનું સૌથી આકર્ષક અને લોકપ્રિય સ્થળ એટલે કિલ્લાની સૌથી ઉંચી ટોચ પર આવેલો ‘રૂઠી રાણીનો મહેલ’.

• દંતકથા: કહેવાય છે કે ઈડરના મહારાજાના પત્ની કોઈ કારણસર રાજાથી નારાજ થઈ ગયા (રૂઠી ગયા). રાજાએ તેમને મનાવવાનો બહુ પ્રયાસ કર્યો, પણ રાણી માન્યા નહીં. તેઓ પોતાનું જીવન વિતાવવા માટે પર્વતની સૌથી ઉંચી અને દુર્ગમ ટોચ પર જતા રહ્યા. રાજાએ તેમના માટે ત્યાં જ એક નાનો મહેલ બંધાવી આપ્યો.
• આજે આ મહેલ ખંડેર હાલતમાં છે, પરંતુ ત્યાંથી આખા ઈડર શહેર અને આસપાસના જંગલોનો અદભુત નજારો જોવા મળે છે.

૨. રણમલની ચોકી / છતરી

કિલ્લાના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારની નજીક જ રાવ રણમલની યાદમાં બનાવવામાં આવેલી છતરી (મંડપ) આવેલી છે. આ જગ્યાએથી રાજાના સૈનિકો આખા વિસ્તાર પર નજર રાખતા હતા.

૩. ખોખનાથ મહાદેવ અને ઝરણેશ્વર મહાદેવ

ગઢ પર ચડતા વચ્ચે ખોખનાથ મહાદેવનું પ્રાચીન મંદિર આવે છે. અહીં પથ્થરો વચ્ચેથી બારેમાસ પાણી ટપકતું રહે છે. આસપાસની શાંતિ અને પ્રકૃતિ શિવભક્તોને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે.

૪. જૈન મંદિરો અને શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર વિહાર

ઈડર જૈન ધર્મનું પણ મોટું કેન્દ્ર રહ્યું છે. ગઢ પર શાંતિનાથ દાદાનું ભવ્ય અને કલાત્મક દેરાસર આવેલું છે. આ ઉપરાંત, જૈન સંત અને મહાત્મા ગાંધીના આધ્યાત્મિક ગુરુ શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજીએ આ પર્વતો પર ધ્યાન સાધના કરી હતી. તેમની યાદમાં અહીં એક મોટો આશ્રમ (વિહાર) બનાવવામાં આવ્યો છે.

૬. ઈડર સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ અને સંસ્કૃતિ

લોકજીવનમાં ઈડરની વાતો ઊંડે સુધી વણાયેલી છે.

• પાવગઢથી આવેલ માતાજી: દંતકથાઓ મુજબ, ભીલ રાજાઓની કુળદેવી અને ચામુંડા માતાજીના મંદિરો આ ગઢ પર આવેલા છે. નવરાત્રીમાં અહીં ભવ્ય મેળો ભરાય છે.
• વીરતાના ગીતો: સાબરકાંઠાના આદિવાસી અને રબારી સમાજના લોકગીતોમાં ઈડરના રાજાઓના પરાક્રમો ગવાય છે. ઈડરિયા ગઢનો ગરબો, “અમે ઈડરિયો ગઢ જીત્યા રે, આનંદ ભયો…” ખરેખર તો સખત પરિશ્રમ બાદ મેળવેલી જીતના ઉત્સવનું પ્રતીક છે.

૭. વર્તમાનમાં ઈડરિયો ગઢ: એક પ્રવાસન સ્થળ

આજે ઈડરિયો ગઢ હેરિટેજ ટુરિઝમ, ટ્રેકિંગ અને ફોટોગ્રાફી માટે ગુજરાતનું એક હોટસ્પોટ બની ગયું છે. યુવાનો શનિ-રવિની રજાઓમાં ૬૦૦ પગથિયાં ચડીને રૂઠી રાણીના મહેલ સુધી ટ્રેકિંગ કરવાનો આનંદ માણે છે. ગુજરાત સરકાર અને આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા આ કિલ્લાના અમુક ભાગોના સંરક્ષણની કામગીરી પણ ચાલી રહી છે.

પ્રવાસીઓ માટે ખાસ સૂચનો:

• શ્રેષ્ઠ સમય: ઈડરિયા ગઢની મુલાકાત લેવાનો શ્રેષ્ઠ સમય ચોમાસું અને શિયાળો (ઓગસ્ટ થી ફેબ્રુઆરી) છે. ઉનાળામાં પથ્થરો ગરમ થવાના કારણે ચડાઈ કરવી ખૂબ જ કઠિન બને છે.
• તૈયારી: આરામદાયક સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરવા અને પૂરતું પાણી સાથે રાખવું હિતાવહ છે.

નિષ્કર્ષ

ઈડરિયો ગઢ માત્ર ઈંટો કે પથ્થરોની ઇમારત નથી, તે ગુજરાતની ધરતીનું ગૌરવ છે. ઇલ્વદુર્ગની પૌરાણિક કથાઓથી લઈને રાવ રણમલના શૌર્ય અને મારવાડના રાઠોડોના રાજદ્વારી ઇતિહાસ સુધી, આ પહાડીએ સમયના અનેક વહેણો જોયા છે. આજે પણ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અશક્ય લાગતું કામ કરી બતાવે છે, ત્યારે સહજતાથી બોલાઈ જવાય છે કે, “તેં તો ભાઈ ઈડરિયો ગઢ જીતી લીધો!” ***