કચ્છના જાડેજા વંશનો ઇતિહાસ: લાખો ફુલાણીથી રાવ ખેંગાર સુધી.

કચ્છની ધરા એટલે ખમીર, શૌર્ય, અને ઐતિહાસિક સંઘર્ષોની રણભૂમિ. રણ અને દરિયાની વચ્ચે ઘેરાયેલો આ પ્રદેશ ભૌગોલિક રીતે જેટલો વિશિષ્ટ છે, તેટલો જ તેનો ઇતિહાસ રોમાંચક છે. કચ્છના ઇતિહાસમાં સૌથી સુવર્ણ અને મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ એટલે જાડેજા વંશનું શાસન. સિંધમાંથી આવેલા અને પોતાને ચંદ્રવંશી યાદવો (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના વંશજો) માનતા આ રાજપૂતોએ કચ્છની ધરતી પર એવું સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું, જે સદીઓ સુધી અડીખમ રહ્યું.

આ લેખમાં આપણે જાડેજા વંશના ઉદ્ભવથી લઈને, લોકકથાઓના મહાનાયક લાખા ફુલાણી અને કચ્છના પ્રથમ સ્વતંત્ર અને એકછત્ર શાસક રાવ ખેંગારજી (પ્રથમ) સુધીની ગૌરવશાળી ઐતિહાસિક સફર ખેડીશું.

૧. જાડેજા વંશનો ઉદ્ભવ: સિંધથી કચ્છ સુધીનું સ્થળાંતર

કચ્છ પર શાસન કરનાર જાડેજા મૂળ સિંધના સમ્મા રાજપૂતો હતા. ઇસ્લામિક આક્રમણો અને સિંધમાં સત્તાના સંઘર્ષોને કારણે આ સમ્મા રાજપૂતોએ ૯મી અને ૧૦મી સદીની આસપાસ ધીમે-ધીમે કચ્છ તરફ પ્રયાણ કર્યું.

• ‘જાડેજા’ નામ કઈ રીતે પડ્યું? ઇતિહાસકારો અને ભાટ-ચારણોના મતે, સિંધના સમ્મા શાસકોમાં ‘જામ લાખો’ નામનો એક પ્રતાપી રાજા થઈ ગયો. લાખાને કોઈ સંતાન ન હતું, તેથી તેણે પોતાના નાના ભાઈના પુત્ર (ભત્રીજા) ‘જાડા’ ને દત્તક લીધો. કાળક્રમે લાખાને પોતાના સંતાનો થયા, પણ વચન મુજબ તેણે ગાદી ‘જાડા’ ને જ સોંપી. આ ‘જાડા’ ના વંશજો આગળ જતાં ‘જાડેજા’ (જાડાના જાયા અથવા વંશજો) તરીકે ઓળખાયા.
• શરૂઆતમાં તેઓએ પશ્ચિમ કચ્છમાં પોતાનો પગપેસારો કર્યો અને સ્થાનિક કાઠીઓ, ચાવડાઓ અને વાઘેલાઓને હરાવીને પોતાની નાની-નાની જાગીરો સ્થાપી.

૨. લાખો ફુલાણી: કચ્છનો પ્રથમ મહાનાયક અને લોકકથાઓનો શૂરવીર

કચ્છના ઇતિહાસમાં જો કોઈ નામ સૌથી વધુ લોકજીવન, ગીતો અને ચારણી સાહિત્યમાં ગુંજતું હોય તો તે છે લાખો ફુલાણી. લાખો ફુલાણી માત્ર એક રાજા ન હતો, પરંતુ તે દાનવીર, શૂરવીર અને વચનપાળક રાજપૂતનો આદર્શ હતો.

જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન:

• લાખાના પિતાનું નામ જામ ફૂલ (કે ફુલજી) અને માતાનું નામ રબારી કન્યા સોનલ હતું. પિતાના નામ પરથી તે ‘ફુલાણી’ કહેવાયો.
• લાખાનો જન્મ ૧૦મી સદી (આશરે ઈ.સ. ૯૨૦ ની આસપાસ) થયો હોવાનું મનાય છે.
• દંતકથાઓ મુજબ, લાખાનો જન્મ અત્યંત કઠિન સંજોગોમાં થયો હતો. તેના પિતાએ ગેરસમજને કારણે તેની માતાને દેશવટો આપ્યો હતો, અને લાખાનો ઉછેર જંગલોમાં અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે થયો હતો. કદાચ એટલે જ તે પ્રજાનો સાચો હીરો બની શક્યો.

સત્તા અને સામ્રાજ્ય:

• લાખા ફુલાણીએ કચ્છમાં પોતાની સત્તા મજબૂત કરી અને ‘કેરા’ (કચ્છ) ને પોતાની રાજધાની બનાવી. આજે પણ કેરામાં લાખા ફુલાણીનો કિલ્લો અને શિવમંદિર ખંડેર હાલતમાં મોજૂદ છે, જે તે સમયની સ્થાપત્ય કળાનો નમૂનો છે.
• લાખો તેની ઉદારતા માટે જાણીતો હતો. ચારણો અને કવિઓને તે છૂટા હાથે દાન આપતો. તેનું વ્યક્તિત્વ એટલું પ્રભાવશાળી હતું કે સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના અન્ય રાજાઓ પણ તેને સન્માનથી જોતા.

આટકોટનું યુદ્ધ અને લાખાનું બલિદાન (ઈ.સ. ૯૭૯):

• લાખા ફુલાણીનો અંત ગુજરાતના ઇતિહાસની સૌથી મોટી લડાઈઓમાંની એકમાં થયો.
• પાટણના સોલંકી વંશના સ્થાપક મૂળરાજ સોલંકીએ સૌરાષ્ટ્ર (જૂનાગઢ) ના શાસક રા’ ગ્રહરિપુ (જે ચુડાસમા વંશના હતા અને જાડેજાઓના સગા થતા હતા) પર આક્રમણ કર્યું.
• રા’ ગ્રહરિપુની મદદે લાખો ફુલાણી પોતાની વિશાળ સેના લઈને આવ્યો. રાજકોટ નજીક આવેલા આટકોટ પાસે પાટણની સેના અને સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છની સંયુક્ત સેના વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું.
• આ યુદ્ધમાં લાખો ફુલાણી અદભુત શૌર્ય દાખવીને લડ્યો, પરંતુ મૂળરાજ સોલંકીના ભાણેજ કુંવર અને સૈન્ય સામે લડતા-લડતા તે વીરગતિ પામ્યો.
• કહેવાય છે કે લાખાના મૃત્યુથી આખો પંથક હિબકે ચડ્યો હતો. તેની યાદમાં આજે પણ ગવાય છે કે: “આભમાં ઝીણી ઝબૂકે વીજળી, ઝીણા ઝરમર વરસે મેઘ… લાખા, તારી યાદમાં, રોવે કચ્છની નર ને નાર!”

૩. લાખા પછીનો સમય: સત્તા માટેનો આંતરિક સંઘર્ષ અને વિભાજન

લાખા ફુલાણીના મૃત્યુ પછી કચ્છમાં જાડેજાઓની સત્તા નબળી પડી અને નાના-નાના વિભાગોમાં વહેંચાઈ ગઈ. ૧૧મી થી ૧૫મી સદી સુધીનો સમયગાળો અસ્થિરતાનો રહ્યો.

• અલગ અલગ શાખાઓ: જાડેજાઓ અલગ અલગ ભાયાતો (ભાઈઓના જૂથ) માં વહેંચાઈ ગયા. અમુક જાડેજાઓએ વાગડ વિસ્તારમાં, તો અમુકે અબડાસા અને લખપત તરફ પોતાની જાગીરો જમાવી.
• જામ લાખો (બીજો) અને જામ પુનરો: આ સમયગાળા દરમિયાન જામ પુનરો જેવા કેટલાક શાસકો થયા, જેમણે પધરગઢ (પુનરાગઢ) બનાવ્યો હતો, પરંતુ આખા કચ્છ પર કોઈ એક શાસકની પકડ ન હતી.

કચ્છને એક મજબૂત અને કેન્દ્રીય સત્તાની જરૂર હતી, જેની શરૂઆત ૧૬મી સદીમાં થઈ, પરંતુ તે પહેલાં જાડેજા વંશમાં એક મોટા લોહિયાળ સંઘર્ષનો જન્મ થયો.

૪. પારિવારિક લોહીરેડા: જામ રાવળ અને હમીરજીનો વિવાદ

૧૬મી સદીની શરૂઆતમાં કચ્છ પર અલગ અલગ જાડેજા સરદારોનું શાસન હતું. જેમાં જામ હમીરજી અને તેમના ભત્રીજા (અથવા પિતરાઈ) જામ રાવળ વચ્ચે સત્તા અને જમીન બાબતે તીવ્ર અદાવત ઊભી થઈ.

• દગાથી હત્યા: જામ રાવળ અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી હતો. તેણે સત્તા હડપવા માટે એક કાવતરું ઘડ્યું. તેણે જામ હમીરજીને મિત્રતાના બહાને પોતાના ભોજન સમારંભમાં બોલાવ્યા. જ્યારે હમીરજી નિઃશસ્ત્ર અને બેખબર હતા, ત્યારે જામ રાવળે દગાથી તેમની હત્યા કરી નાખી.
• જામ હમીરજીની હત્યા પછી રાવળે કચ્છ પર પોતાનો દબદબો જમાવી દીધો. હમીરજીના પુત્રો (ખેંગારજી, સાહેબજી, રાયબજી અને અલીયાજી) નાની ઉંમરના હોવાથી જીવ બચાવવા માટે કચ્છ છોડીને ભાગી ગયા.

આ ઘટનાએ કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસની દિશા બદલી નાખી.

૫. રાવ ખેંગારજી (પ્રથમ): સંઘર્ષ, આશ્રય અને સામ્રાજ્યની પુનઃસ્થાપના

જામ હમીરજીના મોટા પુત્ર ખેંગારજી બાળપણથી જ હોશિયાર અને બહાદુર હતા. પિતાની હત્યાનો બદલો લેવા અને પોતાની છીનવાયેલી સત્તા પાછી મેળવવા તેમણે લાંબો અને કઠોર સંઘર્ષ કર્યો.

અમદાવાદમાં આશ્રય અને સુલતાનનો સાથ:

• જીવ બચાવીને ખેંગારજી અને તેમના ભાઈઓ ગુજરાતના સુલતાન મહમૂદ બેગડા (ત્યારબાદ સુલતાન મહમૂદ ત્રીજા) ના આશ્રયે અમદાવાદ પહોંચ્યા.
• એક દિવસ સુલતાન જંગલમાં શિકાર કરવા ગયા હતા. ત્યારે અચાનક એક ખૂંખાર સિંહે સુલતાન પર હુમલો કર્યો. સુલતાનના રક્ષકો ગભરાઈ ગયા, પરંતુ યુવાન ખેંગારજીએ પોતાની તલવારના એક જ ઝાટકે સિંહને મારી નાખ્યો અને સુલતાનનો જીવ બચાવ્યો.
• ખેંગારજીની આ બહાદુરીથી સુલતાન અત્યંત ખુશ થયા. સુલતાને તેમને ઇનામ માંગવા કહ્યું.
• ખેંગારજીએ તક ઝડપીને પોતાના પિતાનું રાજ્ય (કચ્છ) પાછું મેળવવા માટે સુલતાન પાસે લશ્કરી મદદ માંગી. સુલતાને તેમને સેના આપી, સાથે જ મોરબીની જાગીર અને ‘રાવ’ નો ઇલકાબ (ખિતાબ) આપ્યો. (અહીંથી કચ્છના શાસકો ‘જામ’ ને બદલે ‘રાવ’ અને પાછળથી ‘મહારાવ’ કહેવાયા).

કચ્છમાં વાપસી અને જામ રાવળ સાથે યુદ્ધ:

• સુલતાનની વિશાળ સેના અને પોતાના વફાદાર રજપૂતોને લઈને રાવ ખેંગારજીએ કચ્છ પર ચડાઈ કરી.
• જામ રાવળને અહેસાસ થઈ ગયો કે સુલતાનની સેના અને ખેંગારજીના રોષનો સામનો કરવો અશક્ય છે. તેથી મોટું યુદ્ધ ટાળીને, જામ રાવળ પોતાના વફાદાર ભાયાતો અને સૈન્ય સાથે કચ્છ છોડીને સૌરાષ્ટ્ર તરફ ચાલ્યા ગયા.
• (નોંધ: સૌરાષ્ટ્ર જઈને જામ રાવળે હાલાર પંથક જીત્યો અને નવાનગર (આજનું જામનગર) શહેર વસાવીને એક નવા જાડેજા સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી.)

૬. અખંડ કચ્છની સ્થાપના અને રાવ ખેંગારજીનો સુવર્ણકાળ (ઈ.સ. ૧૫૪૮)

જામ રાવળના ગયા પછી રાવ ખેંગારજીએ સમગ્ર કચ્છ પર પોતાની સત્તા સ્થાપી. અત્યાર સુધી કચ્છ અલગ અલગ જાગીરોમાં વહેંચાયેલું હતું, પણ ખેંગારજીએ પહેલીવાર તેને એક રાજકીય છત્ર નીચે લાવીને અખંડ કચ્છ રાજ્ય ની સ્થાપના કરી.

ભુજ શહેરની સ્થાપના (ઈ.સ. ૧૫૪૮):

• રાવ ખેંગારજીએ ઈ.સ. ૧૫૪૮ માં ભુજિયા ડુંગરની તળેટીમાં એક નવા શહેરની સ્થાપના કરી અને તેને પોતાની રાજધાની બનાવી. આ શહેર એટલે આજનું ભુજ.
• તેમણે ભુજમાં કિલ્લો, મહેલો અને તળાવો (હમીરસર તળાવ તેમના પિતા હમીરજીની યાદમાં) બનાવડાવ્યા.

વહીવટી સુધારા અને ‘ભાયાતી પ્રથા’:

• ખેંગારજી માત્ર એક યોદ્ધા જ ન હતા, પરંતુ એક ઉત્તમ વહીવટકર્તા પણ હતા.
• તેમણે રાજ્યમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા સ્થાપી. વેપાર અને ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે માંડવી જેવા બંદરોનો વિકાસ શરૂ કર્યો, જેનાથી કચ્છનો વિદેશ સાથેનો વેપાર વધ્યો.
• તેમણે જાડેજા ભાઈઓમાં સત્તાની વહેંચણી માટે ‘ભાયાતી પ્રથા’ ને વ્યવસ્થિત કરી. જે અંતર્ગત રાજાના નાના ભાઈઓને ચોક્કસ ગામો જાગીરમાં આપવામાં આવતા, જેથી આંતરિક વિદ્રોહ ટાળી શકાય અને યુદ્ધના સમયે બધા ભેગા મળીને રાજ્યનું રક્ષણ કરી શકે.

૭. નિષ્કર્ષ: શૌર્યથી શાસન સુધીની યાત્રા

લાખો ફુલાણીથી શરૂ થયેલી જાડેજાઓની આ યાત્રા રાવ ખેંગારજીના સમયમાં પૂર્ણતા પામી. લાખા ફુલાણીએ જાડેજાઓના શૌર્ય અને ખુમારીની વ્યાખ્યા બાંધી, જ્યારે રાવ ખેંગારજીએ તે શૌર્યને એક સુવ્યવસ્થિત અને શક્તિશાળી રાજ્યમાં પરિવર્તિત કર્યું.

ખેંગારજી દ્વારા સ્થાપિત થયેલું આ ‘કચ્છ રાજ્ય’ એટલું મજબૂત હતું કે તે અંગ્રેજોના સમય સુધી (૧૯૪૮ માં ભારત આઝાદ થયું ત્યાં સુધી) અકબંધ રહ્યું અને કચ્છના મહારાવનું દેશી રજવાડાઓમાં એક વિશેષ અને સન્માનનીય સ્થાન રહ્યું.