પટોળા (પાટણ): ‘પડી પટોળે ભાત…’ – આ વિશ્વવિખ્યાત વણાટકલા
પાટણના પટોળા: ‘પડી પટોળે ભાત…’ – એક અમર વારસાની ગૌરવગાથા
ગુજરાતની ધરતી કલા અને સંસ્કૃતિની સુગંધથી મહેકતી રહી છે. આ ધરતી પર અનેક કલાઓ જન્મી, વિકસી અને કાળક્રમે લુપ્ત પણ થઈ ગઈ, પરંતુ ઉત્તર ગુજરાતના ઐતિહાસિક શહેર પાટણમાં સાચવેલી એક કલા સદીઓ પછી પણ અડીખમ ઉભી છે. તે છે – પાટણના પટોળા.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં અને લોકજીભે એક કહેવત સુવર્ણાક્ષરે લખાયેલી છે:
“પડી પટોળે ભાત, ફાટે પણ ફીટે નહીં.”
આ કહેવત માત્ર શબ્દો નથી, પણ પટોળાની ગુણવત્તા અને તેની શાશ્વતતાનું પ્રમાણપત્ર છે. તેનો અર્થ છે કે પટોળામાં એકવાર જે ભાત (ડિઝાઇન) પડી ગઈ, તે કાપડ ફાટી જાય તો પણ ઝાંખી પડતી નથી કે ભૂસાતી નથી. આ લેખમાં આપણે આ વિશ્વવિખ્યાત વણાટકલાનો ઇતિહાસ, તેની જટિલ પ્રક્રિયા, સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને વર્તમાન સ્થિતિ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
પટોળા (પાટણ): ‘પડી પટોળે ભાત…’ વિડિયો જોવા માટે
૧. પટોળા એટલે શું? (પરિચય)
‘પટોળા’ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ‘પટ્ટકુલ’ (રેશમી વસ્ત્ર) પરથી ઉતરી આવ્યો હોવાનું મનાય છે. પટોળું એ રેશમી કાપડ પર તૈયાર થતી એક સાડી છે, જે ‘ડબલ ઇકત’ (Double Ikat) પદ્ધતિથી વણવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે કાપડ વણાઈ ગયા પછી તેના પર રંગકામ કે બ્લોક પ્રિન્ટિંગ કરવામાં આવતું હોય છે, પરંતુ પટોળાની વિશેષતા એ છે કે તેમાં વણાટ કામ શરૂ કરતા પહેલા જ રેશમના તાર (તાણા અને વાણા) પર રંગકામ કરવામાં આવે છે. આ કલા એટલી બારીક અને ગણિત પર આધારિત છે કે તેને “વણાટની રાણી” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
૨. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: સોલંકી યુગનો સુવર્ણકાળ
પાટણના પટોળાનો ઇતિહાસ લગભગ ૯૦૦ વર્ષ જૂનો છે. આ કલાનો સુવર્ણકાળ ગુજરાતના સોલંકી વંશના શાસન દરમિયાન શરૂ થયો હતો.
રાજા કુમારપાળ અને પટોળાનો સંબંધ: ૧૨મી સદીમાં પાટણ પર સોલંકી વંશના રાજા કુમારપાળનું શાસન હતું. રાજા કુમારપાળ જૈન ધર્મના અનુયાયી હતા અને તેઓ પૂજા કરતી વખતે અત્યંત પવિત્ર વસ્ત્ર પહેરવાનો આગ્રહ રાખતા હતા. એ સમયે મહારાષ્ટ્રના જલના (તે સમયે દક્ષિણ ભારતનો ભાગ ગણાતું) વિસ્તારમાં પટોળાનું ઉત્પાદન થતું હતું.
કહેવાય છે કે રાજા કુમારપાળ દરરોજ એક નવું પટોળું પહેરીને પૂજા કરતા હતા. પરંતુ તેમને જાણવા મળ્યું કે જલનાનો રાજા આ પટોળાની નિકાસ કરતા પહેલા તેનો ઉપયોગ પોતાના ‘બેડશીટ’ (ઓછાડ) તરીકે કરતો હતો અને ત્યારબાદ તે અશુદ્ધ વસ્ત્રો પાટણ મોકલવામાં આવતા હતા. આ વાત જાણીને રાજા કુમારપાળ ક્રોધિત થયા. શુદ્ધ અને પવિત્ર વસ્ત્ર માટે તેમણે જલના પર આક્રમણ કર્યું અને ત્યાં વસતા કુશળ સાલ્વી વણકરોને સન્માનપૂર્વક પાટણ લઈ આવ્યા.
ઇતિહાસકારોના મતે, આશરે ૭૦૦ જેટલા સાલ્વી પરિવારો તે સમયે પાટણમાં સ્થાયી થયા હતા. રાજાએ તેમને આશ્રય આપ્યો અને આ કલા પાટણની ઓળખ બની ગઈ. ત્યારથી લઈને આજ સુધી, સાલ્વી પરિવારોએ આ વારસો સાચવી રાખ્યો છે.
૩. સાલ્વી સમુદાય: કલાના રક્ષકો
પટોળા બનાવવાની કળા ‘સાલ્વી’ સમુદાયના લોહીમાં વણાયેલી છે. મૂળભૂત રીતે તેઓ દક્ષિણ ભારત અથવા મહારાષ્ટ્ર-કર્ણાટક સીમાવર્તી વિસ્તારના હોવાનું મનાય છે (કારણ કે પટોળા જેવી જ ઇકત કલા તેલંગાણાના પોચમપલ્લીમાં પણ જોવા મળે છે, જોકે તે સિંગલ ઇકત હોય છે).
આજે પાટણમાં આંગળીના વેઢે ગણાય એટલા જ (માત્ર ૨ થી ૩) પરિવારો આ પરંપરાગત કળાને જીવંત રાખી રહ્યા છે. રોહિત સાલ્વી અને તેમનો પરિવાર આ વારસાને આગળ વધારવામાં અગ્રણી છે. તેમણે આ વિદ્યાને માત્ર વ્યવસાય ન ગણતા, તેને એક ‘તપસ્યા’ ગણી છે.
૪. વણાટ પ્રક્રિયા: ધૈર્ય અને ગણિતનો સંગમ
પટોળાની બનાવટ એ વિશ્વની સૌથી જટિલ વણાટ પ્રક્રિયાઓમાંની એક છે. એક અસલી પાટણના પટોળાને તૈયાર થતા ૪ થી ૬ મહિનાનો સમય લાગે છે. જો ડિઝાઈન જટિલ હોય, તો ૧ વર્ષ જેટલો સમય પણ લાગી શકે છે.
પ્રક્રિયાના મુખ્ય તબક્કાઓ:
૧. રેશમની પસંદગી: પટોળા માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શુદ્ધ મલબેરી સિલ્ક (Mulberry Silk) વાપરવામાં આવે છે, જે ચીન અથવા બેંગ્લોરથી મંગાવવામાં આવે છે. આ રેશમ અત્યંત મજબૂત અને ટકાઉ હોય છે.
૨. તાણા અને વાણા (Warp and Weft): સામાન્ય વણાટમાં એક જ દોરા પર ડિઝાઈન હોય છે, પરંતુ પાટણના પટોળામાં ‘ડબલ ઇકત’ પદ્ધતિ વપરાય છે. એટલે કે, ઊભા તાર (તાણા) અને આડા તાર (વાણા) બંને પર રંગકામ કરવામાં આવે છે.
૩. ટાઈ એન્ડ ડાઈ (બાંધણી પ્રક્રિયા): આ સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે. વણકરો ગ્રાફ પેપર પર ડિઝાઈન તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ રેશમના દોરાઓને ડિઝાઈન મુજબ માપ લઈને ચોક્કસ જગ્યાએ બાંધવામાં આવે છે (જેમ બાંધણીમાં થાય છે). જે ભાગ બાંધેલો હોય ત્યાં રંગ ચડતો નથી. આ રીતે વારંવાર દોરા છોડવા અને બાંધવાની પ્રક્રિયા કરીને વિવિધ રંગો ચડાવવામાં આવે છે.
- વિશેષતા: આમાં એક મિલીમીટરની પણ ભૂલ ચાલે નહીં. જો રંગકામમાં સહેજ પણ ચૂક થાય, તો આખી ડિઝાઈન બગડી જાય.
૪. કુદરતી રંગોનો ઉપયોગ: પરંપરાગત પટોળામાં સંપૂર્ણપણે વનસ્પતિજન્ય (Natural Dyes) રંગોનો જ ઉપયોગ થાય છે.
- લાલ રંગ માટે: મજીઠના મૂળ અને લાખ.
- પીળા રંગ માટે: હળદર અને દાડમની છાલ.
- કાળા રંગ માટે: લોખંડનો કાટ અને ગોળ.
- વાદળી માટે: ગળી (Indigo). આ કુદરતી રંગોને કારણે પટોળાની ચમક ૧૦૦ વર્ષ સુધી પણ ઓછી થતી નથી.
૫. વણાટ (Weaving on the Loom): રંગાયેલા તાણા અને વાણાને સાળ (Loom) પર ચડાવવામાં આવે છે. અહીં સૌથી મોટી કસોટી હોય છે – ઉભા અને આડા તારના રંગોને ચોક્કસ બિંદુએ મેળવવા. વણકર દરેક તારને ધ્યાનપૂર્વક ગોઠવે છે. આ માટે તેઓ ‘વીંઘડા’ (Rosewood sword stick) નામની ખાસ લાકડીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ પ્રક્રિયા એટલી ધીમી હોય છે કે આખો દિવસ કામ કરવા છતાં માત્ર ૮ થી ૯ ઇંચ કાપડ જ વણાય છે.
૫. ડિઝાઈન અને ભાત: પ્રતીકોની ભાષા
પટોળાની ડિઝાઈન માત્ર સજાવટ નથી, પણ તેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના શુભ પ્રતીકો વણાયેલા હોય છે. મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારની શૈલીઓ જોવા મળે છે:
- નારી કુંજર ભાત: આ સૌથી લોકપ્રિય ડિઝાઈન છે. જેમાં હાથી (કુંજર), પોપટ, સ્ત્રી (ઢીંગલી/નારી) અને ફૂલવેલની આકૃતિઓ હોય છે. તે શુકનવંતી ગણાય છે.
- પાન ભાત: તેમાં પીપળાના પાન અથવા હૃદય આકારના પાનની ડિઝાઈન હોય છે.
- રત્નચોક ભાત: આ ભૌમિતિક ડિઝાઈન છે, જેમાં હીરા (Diamond shape) અને ચોકઠા જોવા મળે છે.
- ફૂલવાડી ભાત: તેમાં વિવિધ ફૂલોની ગૂંથણી હોય છે.
- વાઘબારસ ભાત: જેમાં વાઘ અને હાથીની આકૃતિઓ જોવા મળે છે.
આ ઉપરાંત છાબડી ભાત, ચોકડી ભાત અને નવરત્ન ભાત પણ પ્રચલિત છે. દરેક પ્રતીકનો અર્થ છે – જેમ કે હાથી એ સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે, પોપટ એ પ્રેમનું પ્રતીક છે.
૬. સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને લોકસાહિત્ય
ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં પટોળાનું સ્થાન “સ્ત્રીધન” તરીકે હતું. પહેલાના સમયમાં શ્રીમંત પરિવારો પોતાની દીકરીને લગ્નમાં પટોળું અવશ્ય આપતા. એવું મનાતું કે પટોળું પહેરનારી સ્ત્રીને સૌભાગ્ય અને રક્ષણ મળે છે.
પ્રેમાનંદનું મામેરું: મહાકવિ પ્રેમાનંદે ‘કુંવરબાઈનું મામેરું‘ આખ્યાનમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે નરસિંહ મહેતાની દીકરીનું મામેરું પૂરવા આવે છે, ત્યારે જે વસ્ત્રો આપે છે તેમાં પટોળાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ દર્શાવે છે કે સદીઓથી પટોળું મૂલ્યવાન વસ્ત્ર ગણાતું હતું.
લોકગીત: ગુજરાતી ફિલ્મો અને લોકસંગીતમાં પણ પટોળાનો મહિમા ગવાયો છે.
“છેલાજી રે… મારે હાટું પાટણથી પટોળા મોંઘા લાવજો…” આ ગીત ગુજરાતના ઘર-ઘરમાં જાણીતું છે, જે પત્નીની પોતાના પતિ પાસે એક કિંમતી ભેટની માંગણી અને પટોળા પ્રત્યેનો પ્રેમ દર્શાવે છે.
૭. પટોળાની વિશેષતાઓ (અન્ય વસ્ત્રોથી કઈ રીતે અલગ?)
- બંને બાજુ સરખી: પટોળાની સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે તે બંને બાજુ (Reversible) પહેરી શકાય છે. તેની ડિઝાઈન અને રંગની ચમક આગળ અને પાછળ બંને બાજુ એકસરખી જ હોય છે. તમને ઉલટું કે સીધું કયું છે તે શોધવું મુશ્કેલ પડે છે.
- વજનમાં હલકું: શુદ્ધ રેશમ હોવા છતાં તે વજનમાં હલકું હોય છે (લગભગ ૪૫૦-૫૦૦ ગ્રામ).
- ટકાઉપણું: ૧૦૦ વર્ષ સુધી આ કાપડ કે તેના રંગને કંઈ થતું નથી. ઘણી સ્ત્રીઓ પોતાની દાદી કે નાનીના પટોળા વારસામાં મેળવે છે અને તે નવા જેવા જ લાગે છે.
૮. વર્તમાન સ્થિતિ અને પડકારો
આજે પાટણના પટોળા વૈશ્વિક સ્તરે ખ્યાતિ પામ્યા છે, પરંતુ આ કલા સંઘર્ષ પણ કરી રહી છે.
- ઊંચી કિંમત: અસલી ડબલ ઇકત પટોળાની કિંમત દોઢ-બે લાખ રૂપિયાથી શરૂ થઈને પાંચ-સાત લાખ સુધી પહોંચે છે. આટલી ઊંચી કિંમત પાછળનું કારણ તેમાં વપરાતું શુદ્ધ સિલ્ક, કુદરતી રંગો અને ૬ મહિનાની સખત મહેનત છે.
- નકલી પટોળા: બજારમાં અત્યારે સસ્તા ‘પ્રિન્ટેડ’ પટોળા અથવા રાજકોટી પટોળા (સિંગલ ઇકત) મળે છે. સામાન્ય ગ્રાહક સાચા અને નકલી વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતો નથી. (નોંધ: રાજકોટના પટોળા પણ વણાટ જ છે, પણ તે ‘સિંગલ ઇકત’ છે, જ્યારે પાટણના ‘ડબલ ઇકત’ છે. ડબલ ઇકત માત્ર પાટણમાં જ બને છે.)
- નવી પેઢી: આ કામમાં ખૂબ જ ધીરજ અને સમયની જરૂર હોવાથી નવી પેઢી આ વ્યવસાયમાં આવતા ખચકાય છે. જોકે, સાલ્વી પરિવારોના યુવાનો હવે એન્જિનિયરિંગ કે આર્કિટેક્ચર ભણ્યા પછી પણ પોતાના વારસાને ટેકનોલોજી અને માર્કેટિંગ સાથે જોડી રહ્યા છે, જે એક સારો સંકેત છે.
૯. સંરક્ષણ અને જી.આઈ. ટેગ (GI Tag)
પાટણના પટોળાને ભારત સરકાર દ્વારા GI Tag (Geographical Indication) આપવામાં આવ્યો છે. આનો અર્થ એ છે કે ‘પાટણના પટોળા’ નામનો ઉપયોગ માત્ર પાટણમાં અને ચોક્કસ પ્રક્રિયાથી બનેલા વસ્ત્રો માટે જ થઈ શકે. આનાથી અસલી કારીગરોને રક્ષણ મળે છે.
પાટણમાં ‘પાટણ પટોળા હેરિટેજ મ્યુઝિયમ’ પણ બનાવવામાં આવ્યું છે, જેનું સંચાલન સાલ્વી પરિવાર કરે છે. અહીં દેશ-વિદેશથી પ્રવાસીઓ આવે છે અને લાઈવ વણાટ કામ નિહાળે છે.
૧૦. નિષ્કર્ષ
પાટણનું પટોળું એ માત્ર એક કાપડનો ટુકડો નથી, પણ તે ધીરજ, કલા, ગણિત અને પરંપરાનો અદભુત સમન્વય છે. યંત્રોના યુગમાં પણ હાથવણાટની આ કલા ટકી રહી છે, તેનું કારણ તેની અજોડ ગુણવત્તા છે.
જ્યારે કોઈ સ્ત્રી પટોળું પરિધાન કરે છે, ત્યારે તે માત્ર એક સાડી નથી પહેરતી, પરંતુ તે સદીઓ જૂના ઇતિહાસ અને એક વણકરના મહિનાઓના પરસેવાને ઓઢે છે. આ કલા ભારતનું ગૌરવ છે અને તેને જીવંત રાખવી એ માત્ર સાલ્વી પરિવારની જ નહીં, પણ સમગ્ર સમાજની જવાબદારી છે.
કદાચ એટલે જ કવિએ કહ્યું છે કે, “સમયની સામે જે અડીખમ ઉભું રહે, તે જ સાચું પટોળું!”
