રા’ નવઘણ
રા’ નવઘણ ચુડાસમા વંશના જુનાગઢના રાજા હતા, જેઓ ઇ.સ. 1025 થી 1044 સુધી રાજ કરતા હતા. લોકકથાઓ મુજબ તેઓ માતાના ઉદરમાં નવ વર્ષ રહ્યા હોવાથી તેમને “નવઘણ” નામ મળ્યું. પાટણના સોલંકી રાજા દુર્લભસેનના આક્રમણ બાદ તેમની માતા રાણી સોમલદે સતી થઈ અને દાસી વાલબાઈએ નવઘણને છૂપાવી દેવાયત બોદર આહિરના ઘરે ઉછેર્યા.
સોલંકીઓને વંશ નાબૂદ કરવાની ઇચ્છા હોવા છતાં દેવાયત બોદર દંપતીએ પોતાના દિકરા વાસણનું બલિદાન આપી રા’ નવઘણને બચાવી ઇતિહાસમાં અનોખું વફાદારીનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું.
📅 શાસન અને વંશ
| વિગત | માહિતી |
| શાસન | ઈ.સ. ૧૦૨૫ થી ૧૦૪૪ |
| પુરોગામી | રા’ દિયાસ |
| અનુગામી | રા’ ખેંગાર |
| વંશ | ચુડાસમા રાજવંશ |
| ધર્મ | હિંદુ |
🤱 જન્મ અને નામકરણની કથા
રા’ નવઘણ જૂનાગઢના ચુડાસમા રાજા રા’ દિયાસના પુત્ર હતા.
લોકવાયકા મુજબ, તે તેમની માતાના ગર્ભમાં નવ ચોમાસાં (ઘન), એટલે કે નવ વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. આ અસામાન્ય ઘટનાને કારણે તેમનું નામ નવઘણ પડ્યું હતું.
રા’ નવઘણ – જૂનાગઢના ચુડાસમા રાજાનો અદ્ભુત ઇતિહાસ
🛡️ બચાવ અને ઉછેર
પાટણના સોલંકી રાજા દુર્લભસેન સોલંકીએ ઈ.સ. ૧૦૨૫ની આસપાસ જૂનાગઢ પર ચડાઈ કરી. આ યુદ્ધમાં રા’ દિયાસનો પરાજય થયો.
- રા’ દિયાસના મૃત્યુ બાદ, તેમની પત્ની અને રા’ નવઘણના માતા રાણી સોમલ દે’ સતી થયા.
- સોલંકી રાજા રા’ દિયાસના એકના એક પુત્રને મારીને વંશ ખતમ કરવા માંગતા હતા.
- રાણી સોમલ દે’ની દાસી વાલબાઈએ ગુપ્ત વેશે નાના નવઘણને લઈને ચુડાસમા રાજના પરમ વફાદાર એવા દેવાયત બોદર નામના આહિર (આયર)ના ઘરે પહોંચાડ્યા. દેવાયત બોદરે નવઘણનો ઉછેર પોતાના પુત્રની જેમ કર્યો.
💖 દેવાયત બોદરનું બલિદાન
સોલંકી સૈન્ય નવઘણને શોધતું-શોધતું દેવાયત બોદરના ઘરે પહોંચ્યું. રા’ નવઘણને બચાવવા માટે, આહિર દેવાયત બોદર અને તેમના પત્નીએ પોતાના સગા પુત્ર વાસણ (ઉગા) નું બલિદાન આપી દીધું અને રા’ નવઘણની ઓળખ છુપાવીને તેમનો જીવ બચાવ્યો.
⚔️ સત્તાની પુનઃસ્થાપના
નવઘણ મોટા થયા. તેમના ઉછેર કરનાર પિતા દેવાયત બોદરે તેમની યુવાની પહેલા જ ચાલુક્ય વંશના તાબા હેઠળના જૂનાગઢ (વનસ્થલી) પર ચડાઈ કરી હતી, જેમાં સોલંકી સૈન્ય અને આહિરો વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ ખેલાયું હતું.
મોટા થયા પછી, રા’ નવઘણે પોતાના વફાદાર આહિર સૈન્યની મદદથી વનસ્થલી પર ચડાઈ કરી અને સોલંકી શાસકોને હરાવ્યા. આ વિજય સાથે તેમણે સોરઠની ગાદી અને પોતાનું રાજપાટ પાછું મેળવ્યું અને લગભગ વીસેક વર્ષ સુધી જૂનાગઢ પર રાજ કર્યું.
👸 જાહલ અને હમીર સુમરાની કથા
રા’ નવઘણના શાસનકાળ દરમિયાન, તેમની માનેલી બહેન જાહલ (મૂળ આહિરની દીકરી) ની એક જાણીતી કથા પ્રચલિત છે.
- કાઠિયાવાડમાં દુકાળ પડવાને કારણે જાહલનો પરિવાર સિંધમાં જઈને વસ્યો હતો.
- સિંધના સુલતાન હમીર સુમરાએ જાહલના રૂપથી મોહિત થઈને તેનું અપહરણ કર્યું અને તેની સાથે લગ્ન કરવા માંગતો હતો.
- જાહલે યુક્તિ કરીને સુલતાનને સમજાવ્યું કે તેણે છ મહિના સુધી કુંવારી રહેવાની માનતા માની છે, જેમાંથી ત્રણ મહિના વીતી ગયા હતા.
- આ સમયનો લાભ લઈને જાહલે છાનામાના એક પત્ર દ્વારા રા’ નવઘણને મદદ માટે સંદેશો મોકલાવ્યો.
- પત્ર મળતાં જ નવઘણ જાહલની વહારે આવ્યા. લોકવાયકા મુજબ, માતા વરુડી ની કૃપાથી તેમણે હમીર સુમરાને મારી નાખ્યો અને જાહલને બચાવીને જૂનાગઢ પાછા લાવ્યા.
맹 પ્રતિજ્ઞાઓ અને વારસો
રા’ નવઘણને ચાર પુત્રો હતા. તેમણે પોતાના પુત્રોને ગાદી નહીં, પણ ચાર પ્રતિજ્ઞાઓ પૂર્ણ કરવાની શરત મૂકી:
- હરરાજ મહિડાનો વધ કરવો.
- ભોંયરાનો ગઢ ભાંગવો.
- મિસાણ ચારણના ગાલ ફાડવા.
- પાટણનો દરવાજો પાડવો.
મોટા ત્રણ પુત્રોએ અમુક પ્રતિજ્ઞાઓ પૂર્ણ કરવાની હામી ભરી અને તેમને તે મુજબ ગરાસ મળ્યો. પરંતુ સૌથી નાના પુત્ર રા’ ખેંગારે બધી જ ચાર પ્રતિજ્ઞાઓ પૂર્ણ કરવાનું વચન આપ્યું. આથી, રા’ નવઘણ પછી રા’ ખેંગાર વનસ્થલીની ગાદીએ બેઠા.
✨ રા’ નવઘણની ઓળખ
‘દયાશ્રય’ અને ‘કુમાર પ્રબંધ’ જેવા પ્રખ્યાત ઇતિહાસ ગ્રંથોમાં રા’ નવઘણ અને તેમના પુત્ર રા’ ખેંગાર બન્નેને આહિર રાણા તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે. આનું મુખ્ય કારણ તેમનો આહિરના ઘરમાં થયેલો ઉછેર અને આહિર સમુદાયનો તેમને મળેલો ટેકો છે.
