સોમનાથના સખા અને ધર્મરક્ષક: વીર હમીરજી ગોહિલની અમર શૌર્યગાથા

પ્રસ્તાવના

ગુજરાતની ધરતી એટલે શૌર્ય અને સંતોની ભૂમિ. આ ધીંગી ધરા પર એવા અનેક નરબંકાઓ જન્મ્યા છે જેમણે પોતાના સ્વાર્થ, પરિવાર અને જીવન કરતાં માતૃભૂમિ અને ધર્મને વિશેષ મહત્વ આપ્યું છે. ઈતિહાસના પાને સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલા આવા જ એક મહાન યોદ્ધા એટલે વીર હમીરજી ગોહિલ. જેમને જગત આજે ‘સોમનાથના સખા’ તરીકે ઓળખે છે.

જ્યારે જ્યારે સોમનાથ મંદિર પર સંકટ આવ્યું છે ત્યારે ત્યારે કોઈને કોઈ વીર પુરુષે પોતાના રક્તનું સિંચન કરી શિવલિંગની રક્ષા કરી છે. તેમાનું સૌથી તેજસ્વી અને પ્રેરણાદાયી નામ હમીરજી ગોહિલનું છે. ૧૪મી સદીના અંતમાં અને ૧૫મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલી આ ઘટના આજે પણ ગુજરાતના લોકમાનસમાં એક દંતકથા સમાન બની ગઈ છે.

વીર હમીરજી ગોહિલની અમર શૌર્યગાથા Video

જન્મ અને પૃષ્ઠભૂમિ

સૌરાષ્ટ્રના ગોહિલવાડ પંથકમાં આવેલું લાઠી (જીલ્લો અમરેલી) રાજ્ય. આ લાઠી રાજ્યના રાજવી પરિવારમાં વીર હમીરજીનો જન્મ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ અરસિંહજી ગોહિલ હતું. ગોહિલ વંશ હંમેશાથી પોતાની ટેક, વીરતા અને શરણાગતને સાચવવા માટે જાણીતો રહ્યો છે.

હમીરજી બાળપણથી જ સાહસિક, નીડર અને શિવભક્ત હતા. રાજપુત કુળના સંસ્કારો તેમના લોહીમાં હતા. તલવારબાજી અને અશ્વારોહણમાં તેઓ નિપુણ હતા. યુવાનીમાં પ્રવેશતા જ તેમનું તેજ અને વ્યક્તિત્વ કઈક અલગ જ આભાસ કરાવતું હતું કે આ યુવાન ભવિષ્યમાં કોઈ મહાન કાર્ય કરશે.

ઈતિહાસનો કાળો સમય અને સોમનાથ પર સંકટ

તે સમયે ગુજરાત પર મુસ્લિમ સલ્તનતનો પાયો નંખાઈ રહ્યો હતો. પાટણના સુબા તરીકે ઝફરખાન (જે પાછળથી મુઝફ્ફર શાહ પ્રથમ તરીકે ઓળખાયો) સત્તા પર હતો. તેની નજર સોમનાથ મંદિરની સંપત્તિ અને તેની ભવ્યતા પર હતી. સોમનાથ માત્ર એક મંદિર ન હતું, પણ ભારતીય અસ્મિતા અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર હતું. આક્રમણખોરો જાણતા હતા કે જો સોમનાથને તોડવામાં આવે તો હિન્દુ પ્રજાનું મનોબળ તૂટી જશે.

ઈ.સ. ૧૪૦૧ની આસપાસના સમયમાં સમાચાર મળ્યા કે ઝફરખાન એક વિશાળ સૈન્ય લઈને સોમનાથને ધ્વસ્ત કરવા માટે આગળ વધી રહ્યો છે. આ સમાચાર વાયુવેગે સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રસરી ગયા. જોકે, તે સમયે અનેક રજવાડાઓ હોવા છતાં, સંગઠનના અભાવે કોઈ મોટું સૈન્ય આક્રમણખોરોનો સામનો કરવા તૈયાર ન હતું. સોમનાથ નિરાધાર જેવું ભાસતું હતું, પણ કૈલાશપતિ મહાદેવને તો પોતાના ભક્તની પરીક્ષા કરવી હતી.

લગ્નમંડપથી રણમેદાન તરફ

હમીરજી ગોહિલના જીવનનો આ સૌથી નાટ્યાત્મક અને હૃદયસ્પર્શી પ્રસંગ છે. લોકવાયકાઓ અને ચારણી સાહિત્ય મુજબ, જ્યારે સોમનાથ પરના આક્રમણના સમાચાર આવ્યા ત્યારે હમીરજી ગોહિલના લગ્ન લેવાયા હતા. (કેટલીક કથાઓ મુજબ તેઓ જાન લઈને પરણવા જઈ રહ્યા હતા, તો કેટલીક કથાઓ મુજબ તેઓ પરણીને પાછા ફરી રહ્યા હતા).

હાથમાં મીંઢળ બાંધેલું હતું, શરીરે પીઠી ચોળેલી હતી અને મનમાં નવજીવનના સપના હતા. શરણાઈના સૂર રેલાઈ રહ્યા હતા. તેવા સમયે એક ચારણે અથવા કોઈ સમાચારવાહકે આવીને કહ્યું કે, “અરે હમીરજી! તમે અહીં લગ્નની મજા માણો છો અને ત્યાં દુષ્ટો આપણા સોમનાથને તોડવા ચડી આવ્યા છે. સોમનાથ પર સંકટ છે અને તેને બચાવનાર કોઈ નથી.”

આ શબ્દો સાંભળતા જ હમીરજીનું ક્ષત્રિયત્વ જાગી ઉઠ્યું. જે વ્યક્તિ સંસાર માંડવા જઈ રહ્યો હતો, તેણે પળવારમાં સંસાર ત્યાગવાનો નિર્ણય લીધો. તેમણે વિચાર્યું કે જો આજે હું મારા સુખ માટે સોમનાથને લૂંટાતું જોઈ રહીશ, તો મારો ઈતિહાસ મને ક્યારેય માફ નહીં કરે. તેમણે પોતાના નવવિવાહિત પત્ની ની માફી માંગી અને કહ્યું, “દેવી! મારો પહેલો વિવાહ તો મોત સાથે અને બીજો વિવાહ તમારી સાથે થવાનો હતો, પણ હવે મહાદેવ મને બોલાવી રહ્યા છે. ધર્મની રક્ષા એ જ ક્ષત્રિયનો સાચો ધર્મ છે.”

પરિવારજનોએ રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ હમીરજી અડગ હતા. તેમણે લગ્નના વાઘા ઉતાર્યા વિના, હાથમાં તલવાર લીધી અને સોમનાથ તરફ ઘોડો દોડાવ્યો. તેમની સાથે તેમના મિત્રો અને થોડાક સૈનિકો પણ જોડાયા.

વેગડા ભીલનો સાથ અને એકતાનું પ્રતીક

લાઠીથી નીકળેલા હમીરજી ગોહિલ જ્યારે સોમનાથના માર્ગે હતા, ત્યારે રસ્તામાં તેમને ગીરના જંગલોમાંથી પસાર થવું પડ્યું. ત્યાં તેમની મુલાકાત ગીરના સાવજ સમાન વીર વેગડા ભીલ સાથે થઈ. વેગડા ભીલ પણ સોમનાથની રક્ષા માટે તત્પર હતા. હમીરજી અને વેગડા ભીલનું મિલન એ સામાજિક સમરસતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું. એક રાજપૂત અને એક આદિવાસી યોદ્ધા, બંનેનો ધ્યેય એક જ હતો – સોમનાથની રક્ષા.

વેગડા ભીલ પોતાની તીરકામઠા વાળી ભીલ સેના લઈને હમીરજી સાથે જોડાયા. આ નાનકડી સેના પાસે વિશાળ મુઘલ સૈન્ય સામે લડવા માટે પૂરતા શસ્ત્રો કે સંખ્યાબળ ન હતું, પણ તેમની પાસે અદમ્ય સાહસ અને શ્રદ્ધા હતી. તેઓ જાણતા હતા કે આ લડાઈમાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, છતાં તેમના પગ પાછા પડ્યા નહીં.

સોમનાથનું રણમેદાન

જ્યારે હમીરજી અને તેમના સાથીદારો સોમનાથ પહોંચ્યા ત્યારે પરિસ્થિતિ વિકટ હતી. મંદિરના પૂજારીઓ અને બ્રાહ્મણો ભયભીત હતા. હમીરજીએ તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને મંદિરના મુખ્ય દ્વાર પર મોરચો સંભાળ્યો.

સામે ઝફરખાનનું હજારોનું સૈન્ય હતું, હાથીઓ, ઘોડાઓ અને આધુનિક હથિયારો સાથે તેઓ મંદિર તરફ ધસી રહ્યા હતા. બીજી તરફ, મુઠ્ઠીભર યોદ્ધાઓ સાથે હમીરજી અને વેગડા ભીલ ‘હર હર મહાદેવ’ના નાદ સાથે દુશ્મનો પર તૂટી પડ્યા.

શરૂઆતમાં વેગડા ભીલ અને તેમના સાથીઓએ તીરોનો વરસાદ વરસાવી દુશ્મનોને રોકી રાખ્યા. વેગડા ભીલે અપ્રતિમ શૌર્ય દાખવ્યું અને અંતે તેઓ વીરગતિ પામ્યા. હવે મોરચો સંભાળવાનો વારો હમીરજીનો હતો.

માથું કપાયું પણ ધડ લડતું રહ્યું

યુદ્ધ ભીષણ બનતું ગયું. હમીરજી ગોહિલ સાક્ષાત કાળ બનીને દુશ્મનો પર ત્રાટક્યા. તેમની તલવાર વીજળીની જેમ ચમકતી હતી અને દુશ્મનોના માથા વાઢતી હતી. કહેવાય છે કે હમીરજીએ સેંકડો દુશ્મનોને યમસદન પહોંચાડી દીધા હતા.

આ યુદ્ધ દરમિયાન એક એવી ઘટના બની જે ઈતિહાસમાં ચમત્કાર અને પરમ વીરતા તરીકે ઓળખાય છે. દુશ્મનના એક વારથી હમીરજી ગોહિલનું મસ્તક કપાઈ ગયું. સામાન્ય રીતે મસ્તક કપાયા પછી જીવન સમાપ્ત થઈ જાય છે, પરંતુ હમીરજીની સોમનાથ પ્રત્યેની ભક્તિ અને ઝનૂન એટલું પ્રબળ હતું કે માથું પડ્યા પછી પણ તેમનું ધડ લડતું રહ્યું.

ચારણી સાહિત્યમાં આ દ્રશ્યનું વર્ણન કરતા દુહાઓ લખાયા છે. દુશ્મનો પણ આ દ્રશ્ય જોઈને ભયભીત થઈ ગયા હતા કે આ માણસ છે કે દેવ? ધડના હાથમાં રહેલી તલવાર સતત દુશ્મનોને કાપતી રહી. અંતે, કોઈએ યુક્તિ કરીને ગળી (એક પ્રકારનો છોડ) નો ઉપયોગ કરી તેમના ધડને શાંત કર્યું અને વીર હમીરજી સોમનાથના પ્રાંગણમાં ઢળી પડ્યા.

સોમનાથ લૂંટાયું કે બચ્યું તે ઈતિહાસનો અલગ વિષય હોઈ શકે, પરંતુ હમીરજીએ જે અવરોધ ઊભો કર્યો હતો તેના કારણે દુશ્મનોને ભારે નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું અને તેઓ સરળતાથી મંદિર સુધી પહોંચી શક્યા ન હતા. હમીરજીના બલિદાને સાબિત કર્યું કે પથ્થરોની રક્ષા માટે લોહી રેડનારા ભક્તો જ્યાં સુધી જીવે છે ત્યાં સુધી ધર્મ અમર છે.

પવિત્ર સ્મારક: ખાંભી (પાળિયો)

આજે પણ તમે ગીર સોમનાથ જાવ, તો સોમનાથ મંદિરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારની બરાબર સામે જ એક કેસરી રંગે રંગાયેલો પાળિયો (ખાંભી) જોવા મળશે. આ ખાંભી વીર હમીરજી ગોહિલની છે.

આ ખાંભીનું સ્થાન મંદિરના ગર્ભગૃહની બરાબર સામે છે, જાણે કે આજે પણ હમીરજી ગોહિલ મહાદેવની ચોકી કરી રહ્યા હોય. સોમનાથના દર્શને આવતા લાખો શ્રદ્ધાળુઓ પહેલા હમીરજી ગોહિલની ખાંભીને નમન કરે છે, સિંદૂર ચડાવે છે અને પછી જ મહાદેવના દર્શન કરવા જાય છે. એવી માન્યતા છે કે ભક્તના બલિદાનને વંદન કર્યા વિના ઈશ્વરના આશીર્વાદ અધૂરા છે.

પ્રેરણા અને વારસો

વીર હમીરજી ગોહિલનું જીવન માત્ર એક ક્ષત્રિય યોદ્ધાની વાર્તા નથી, પણ તે કર્તવ્યનિષ્ઠાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

• ૧. ધર્મ માટે સમર્પણ: જ્યારે વ્યક્તિગત સુખ અને સામાજિક જવાબદારી વચ્ચે પસંદગી કરવાની આવી, ત્યારે તેમણે ધર્મને પસંદ કર્યો.
• ૨. યુવા પેઢી માટે આદર્શ: આજની યુવા પેઢી માટે હમીરજી પ્રેરણાસ્ત્રોત છે. લગ્નના માંડવેથી દેશ માટે શહીદ થવા જવું એ કલ્પના પણ ધ્રુજાવી દેનારી છે.
• ૩. વચનપાલન: સોમનાથની રક્ષાનું વચન તેમણે પોતાના પ્રાણ આપીને પાળ્યું.

ગુજરાતી સાહિત્ય, લોકગીતો અને ડાયરાઓમાં આજે પણ કલાકારો હમીરજી ગોહિલની શૌર્યગાથા ગાય છે ત્યારે શ્રોતાઓના રુંવાડા ઉભા થઈ જાય છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પણ સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાં આવા વીરોની નોંધ લીધી છે. તાજેતરમાં ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગે પણ તેમના જીવન પર આધારિત ફિલ્મ બનાવીને તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે.

ઉપસંહાર

સદીઓ વીતી ગઈ, સોમનાથનું મંદિર ઘણીવાર તૂટ્યું અને ફરીથી ભવ્ય રીતે બન્યું. આક્રમણખોરો કાળના ગર્ભમાં ખોવાઈ ગયા અને તેમના નામો ધિક્કાર સાથે લેવાય છે. પરંતુ વીર હમીરજી ગોહિલનું નામ આજે પણ આદર, ભક્તિ અને ગૌરવ સાથે લેવાય છે. જ્યાં સુધી અરબી સમુદ્રના મોજા સોમનાથના ચરણો પખાળતા રહેશે, ત્યાં સુધી વીર હમીરજી ગોહિલની શૌર્યગાથા ગુંજતી રહેશે.

લાઠીના એ રાજવી પુત્રને શત શત નમન, જેમણે શીખવ્યું કે “જીવન લાંબુ હોવું જરૂરી નથી, પણ મહાન હોવું જરૂરી છે.”

|| જય સોમનાથ ||