સયાજીરાવ ગાયકવાડ: પ્રગતિશીલ શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારાના પ્રણેતા.

ભારતીય ઈતિહાસમાં જ્યારે રજવાડાઓ અને રાજાઓ મોજશોખ અને અંગ્રેજોની ખુશામતખોરીમાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે એક રાજા એવો હતો જે પ્રજાના કલ્યાણને જ પોતાનો રાજધર્મ માનતો હતો. જેમણે પોતાની તિજોરી મોંઘીદાટ ગાડીઓ ખરીદવાને બદલે શાળાઓ અને પુસ્તકાલયો બાંધવા માટે ખોલી નાખી હતી. તે મહાન રાજા એટલે વડોદરા નરેશ મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા.

સયાજીરાવ માત્ર એક શાસક ન હતા, પરંતુ એક યુગપુરુષ, દીર્ઘદ્રષ્ટા અને સાચા અર્થમાં ‘રાજર્ષિ’ હતા. ૧૯મી સદીના અંતમાં અને ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં તેમણે વડોદરા રાજ્યમાં જે પ્રગતિશીલ શૈક્ષણિક અને સામાજિક સુધારાઓ કર્યા, તે તત્કાલીન બ્રિટિશ ભારતમાં પણ અશક્ય લાગતા હતા. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરથી લઈ મહર્ષિ અરવિંદ અને કનૈયાલાલ મુનશી જેવા રત્નોને ઘડવામાં સયાજીરાવનો સિંહફાળો હતો.

આ લેખમાં આપણે તેમના જીવન, તેમના ક્રાંતિકારી શૈક્ષણિક અભિગમ અને સામાજિક સુધારાઓની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું, જેણે વડોદરાને ભારતનું ‘સંસ્કારધામ’ બનાવ્યું.

૧. પ્રસ્તાવના: ગોપાળમાંથી ‘મહારાજા’ બનવાની સફર

સયાજીરાવનો જન્મ મહારાજા તરીકે નહોતો થયો. ૧૧ માર્ચ, ૧૮૬૩ના રોજ નાસિક પાસેના કવલાણા ગામમાં એક સામાન્ય ખેડૂત પરિવારમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ ગોપાળરાવ હતું.

વડોદરાના મહારાજા મલ્હારરાવ ગાયકવાડના કુશાસનને કારણે અંગ્રેજોએ તેમને પદભ્રષ્ટ કર્યા. ગાદી વારસ વિના ખાલી પડી હતી. ત્યારે મહારાણી જમનાબાઈએ દત્તક લેવા માટે ગાયકવાડ વંશના બાળકોને બોલાવ્યા. જ્યારે નાનકડા ગોપાળને પૂછવામાં આવ્યું કે, “તું અહીં શા માટે આવ્યો છે?” ત્યારે તે બાળકે પૂરા આત્મવિશ્વાસથી જવાબ આપ્યો હતો: “હું અહીં રાજા બનવા આવ્યો છું.”

આ નિર્દોષ પણ મક્કમ જવાબથી પ્રભાવિત થઈને ૨૭ મે, ૧૮૭૫ના રોજ તેમને દત્તક લેવામાં આવ્યા અને તેઓ ‘સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા’ તરીકે ઓળખાયા. ૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૮૧ના રોજ તેમણે સત્તાવાર રીતે રાજ્યની ધુરા સંભાળી.

તેમનું શિક્ષણ અને ઘડતર દિવાન સર ટી. માધવરાવ અને અંગ્રેજ શિક્ષક એફ.એ.એચ. એલિયટના માર્ગદર્શન હેઠળ થયું હતું. એલિયટ સાહેબે તેમને માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન જ નહીં, પરંતુ માનવતા, ન્યાય અને પ્રશાસનના પાઠ ભણાવ્યા હતા, જે ભવિષ્યમાં તેમના શાસનમાં પ્રતિબિંબિત થયા.

૨. શિક્ષણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ: જ્ઞાનનું પ્રાગટ્ય

સયાજીરાવનું સૌથી મોટું અને અવિસ્મરણીય પ્રદાન શિક્ષણ ક્ષેત્રે હતું. તેઓ માનતા હતા કે:

“શિક્ષણ એ કોઈ વર્ગવિશેષનો અધિકાર નથી, પરંતુ દરેક મનુષ્યનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે. પ્રજાને શિક્ષિત કર્યા વિના રાજ્યનો સાચો વિકાસ અશક્ય છે.”

તેમના શૈક્ષણિક સુધારાઓને નીચે મુજબ વિસ્તૃત રીતે જોઈ શકાય:

(ક) ફરજિયાત અને મફત પ્રાથમિક શિક્ષણ

જ્યારે સમગ્ર ભારતમાં (બ્રિટિશ શાસિત પ્રદેશોમાં પણ) શિક્ષણનો વ્યાપ નહિવત હતો, ત્યારે સયાજીરાવે એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું.

• અમરેલીનો પ્રયોગ: ૧૮૯૩માં તેમણે સૌપ્રથમ અમરેલી જિલ્લામાં પ્રાયોગિક ધોરણે ફરજિયાત શિક્ષણ દાખલ કર્યું. આ પ્રયોગ સફળ થતાં, ૧૯૦૬માં તેમણે સમગ્ર વડોદરા રાજ્યમાં ‘ફરજિયાત અને મફત પ્રાથમિક શિક્ષણ’ નો કાયદો અમલમાં મૂક્યો.
• આ કાયદા મુજબ, ૭ થી ૧૨ વર્ષના દરેક બાળકને શાળાએ મોકલવું ફરજિયાત હતું. ગરીબ બાળકોને પુસ્તકો અને સ્લેટ મફત આપવામાં આવતા હતા.
• જે વાલીઓ પોતાના બાળકોને શાળાએ ન મોકલે તેમને દંડ કરવાની જોગવાઈ હતી, પણ તે દંડનો ઉદ્દેશ્ય સજા નહીં, પણ જાગૃતિ લાવવાનો હતો.
• આ નિર્ણય લેનાર વડોદરા ભારતનું પ્રથમ રજવાડું બન્યું હતું. ગોખલે જેવા નેતાઓ બ્રિટિશ સંસદમાં જેની માંગણી કરતા હતા, તે સયાજીરાવે પોતાના રાજ્યમાં કરી બતાવ્યું હતું.

(ખ) ઉચ્ચ શિક્ષણ અને બરોડા કોલેજ

પ્રાથમિક શિક્ષણ પછી વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ કરી શકે તે માટે તેમણે ૧૮૮૧માં ‘બરોડા કોલેજ’ ની સ્થાપના કરી. તેમનું સ્વપ્ન હતું કે વડોદરામાં એક યુનિવર્સિટી હોય. તેમના આ સ્વપ્નને તેમના પૌત્ર પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડે ૧૯૪૯માં ‘મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી’ (MSU) ની સ્થાપના દ્વારા પૂર્ણ કર્યું. સયાજીરાવના સમયમાં બરોડા કોલેજ વિદ્વાનોનું કેન્દ્ર બની હતી. મહર્ષિ અરવિંદ ઘોષ જેવા ક્રાંતિકારી યોગી અહીં વાઈસ-પ્રિન્સિપાલ અને પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપતા હતા.

(ગ) પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિ (Library Movement)

સયાજીરાવ માનતા હતા કે શાળા છોડ્યા પછી પણ માણસનું શિક્ષણ ચાલુ રહેવું જોઈએ, અને તે માટે પુસ્તકાલયો શ્રેષ્ઠ માધ્યમ છે.

• ૧૯૧૦માં તેમણે અમેરિકાથી લાઈબ્રેરી નિષ્ણાત ડબલ્યુ. એ. બોર્ડન (W.A. Borden) ને બોલાવ્યા.
• રાજ્યમાં ‘સેન્ટ્રલ લાઈબ્રેરી’ ની સ્થાપના કરી.
• તેમણે ગામડે-ગામડે પુસ્તકાલયો ખોલ્યા. જો કોઈ ગામમાં લાઈબ્રેરીનું મકાન ન હોય, તો ચોરા પર પેટીઓમાં પુસ્તકો મોકલવામાં આવતા.
• ફરતા પુસ્તકાલયો (Mobile Libraries): જે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પુસ્તકાલય ન હતું, ત્યાં બળદગાડા અને સાયકલ દ્વારા પુસ્તકો પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરી.
• આ અભિયાનમાં તેમને મોતીભાઈ અમીન જેવા કર્મવીરોનો સાથ મળ્યો, જેનાથી ગુજરાતમાં પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિનો પાયો નંખાયો.

(ઘ) કલાભવન અને ટેકનિકલ શિક્ષણ

માત્ર કારકુનો પેદા કરવાને બદલે યુવાનો હુન્નર શીખે અને ઉદ્યોગો સ્થાપે તે માટે તેમણે ૧૮૯૦માં ‘કલાભવન’ ની સ્થાપના કરી. અહીં એન્જિનિયરિંગ, ટેક્સટાઈલ, આર્કિટેક્ચર અને કળાનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું. ભારતની સૌપ્રથમ પોલીટેકનિક સંસ્થાઓમાંની આ એક હતી.

(ચ) વિદેશ અભ્યાસ અને શિષ્યવૃત્તિ

સયાજીરાવ પ્રતિભાને પારખતા જાણતા હતા. તેમણે તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને વિદેશમાં અભ્યાસ કરવા માટે શિષ્યવૃત્તિ આપવાની શરૂઆત કરી.

• ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર: ભીમરાવ આંબેડકર જ્યારે આર્થિક તંગીને કારણે અભ્યાસ અટકાવવાના આરે હતા, ત્યારે સયાજીરાવે તેમને શિષ્યવૃત્તિ આપીને અમેરિકાની કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં મોકલ્યા હતા. જો સયાજીરાવ ન હોત, તો કદાચ ભારતને બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. આંબેડકર ન મળ્યા હોત.
• આ ઉપરાંત દાદાભાઈ નવરોજી, પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર જેવા અનેક મહાનુભાવોને તેમણે આશ્રય અને સહાય આપી હતી.

૩. સામાજિક સુધારા: રૂઢિચુસ્તતા પર પ્રહાર

શિક્ષણની સાથે સયાજીરાવે સમાજમાં રહેલા કુરિવાજો, અંધશ્રદ્ધા અને અસમાનતા સામે મોરચો માંડ્યો હતો. તેઓ કહેતા, “ધર્મ સમય સાથે બદલાવો જોઈએ, જો તે જડ થઈ જાય તો તે સમાજનો વિનાશ કરે છે.”

(ક) અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને દલિતોદ્ધાર

ગાંધીજીએ હરિજન આંદોલન શરૂ કર્યું તે પહેલાં સયાજીરાવે અસ્પૃશ્યતા નિવારણ માટે નક્કર પગલાં લીધા હતા.

• તેમણે રાજ્યમાં ‘અંત્યજ શાળાઓ’ (દલિતો માટેની શાળાઓ) ખોલી. શરૂઆતમાં શિક્ષકો ભણાવવા તૈયાર ન હતા, ત્યારે તેમણે આર્યસમાજી શિક્ષકોને બોલાવ્યા.
• દલિતોને સરકારી નોકરીઓમાં સ્થાન આપ્યું.
• તેમણે ડૉ. આંબેડકરને પોતાના દરબારમાં ઉચ્ચ હોદ્દો આપ્યો, જોકે તત્કાલીન સમાજની માનસિકતાને કારણે આંબેડકરને અપમાન સહન કરવું પડ્યું હતું, પણ મહારાજાનો ઈરાદો નેક હતો.
• જાહેર સ્થળો, કુવાઓ અને ધર્મશાળાઓ તમામ જ્ઞાતિઓ માટે ખુલ્લી મુકાવી.

(ખ) સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને મહિલા અધિકારો

સયાજીરાવ મહિલાઓના ઉત્કર્ષ માટે કટિબદ્ધ હતા.

• કન્યા કેળવણી: છોકરીઓ માટે અલગ શાળાઓ ખોલી અને કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
• પડદા પ્રથાનો વિરોધ: મહારાણી ચિમનાબાઈએ પોતે પડદા પ્રથાનો ત્યાગ કરીને મહિલાઓને પ્રેરણા આપી. અખિલ ભારતીય મહિલા પરિષદની સ્થાપનામાં વડોદરાનું મોટું યોગદાન હતું.
• વિધવા વિવાહ: વિધવા પુનર્લગ્નને કાયદેસર માન્યતા આપી અને તેને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

(ગ) ક્રાંતિકારી સામાજિક કાયદાઓ

સયાજીરાવે માત્ર ઉપદેશ આપવાને બદલે કાયદા દ્વારા સુધારા કર્યા, જે તે સમયના હિન્દુ સમાજ માટે આઘાતજનક ગણાતા હતા:

1. બાળલગ્ન પ્રતિબંધક ધારો: નાની ઉંમરે થતા લગ્નો અટકાવવા માટે તેમણે ‘ઇન્ફન્ટ મેરેજ પ્રિવેન્શન એક્ટ’ પસાર કર્યો.
2. છૂટાછેડાનો કાયદો (Divorce Act): હિન્દુ સમાજમાં લગ્નને જન્મજન્માંતરનું બંધન માનવામાં આવતું હતું. ત્યારે સયાજીરાવે સ્ત્રીઓને દુઃખદાયક લગ્નજીવનમાંથી મુક્તિ અપાવવા ૧૯૩૧માં છૂટાછેડાનો કાયદો ઘડ્યો. આવું કરનાર વડોદરા પ્રથમ રાજ્ય હતું.
3. જ્ઞાતિભેદ નિર્મૂલન: તેમણે આંતરજ્ઞાતિય લગ્નોને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.

૪. આર્થિક અને ઔદ્યોગિક વિકાસ

સયાજીરાવ જાણતા હતા કે સામાજિક સુધારા ત્યારે જ ટકી શકે જ્યારે પ્રજા આર્થિક રીતે સુખી હોય.

• બેંક ઓફ બરોડા: વેપાર-ઉદ્યોગને વેગ આપવા તેમણે ૧૯૦૮માં ‘બેંક ઓફ બરોડા’ની સ્થાપના કરી, જે આજે ભારતની અગ્રણી બેંકોમાંની એક છે.
• રેલવેનો વિકાસ: ગાયકવાડ બરોડા સ્ટેટ રેલવે (GBSR) નું નેટવર્ક ઊભું કર્યું. ખાસ કરીને ડભોઈ નેરોગેજ લાઈનનો વિકાસ કર્યો જેથી ગ્રામીણ વિસ્તારો શહેરો સાથે જોડાય.
• સિંચાઈ (આજવા સરોવર): વડોદરા શહેર અને આસપાસના વિસ્તારોને પીવાનું પાણી પૂરું પાડવા માટે તેમણે ‘આજવા સરોવર’ (સયાજી સરોવર) નું નિર્માણ કરાવ્યું. ૧૦૦ વર્ષ પછી પણ આ સરોવર વડોદરાની તરસ છીપાવે છે.
• ઉદ્યોગો: એલેમ્બિક કેમિકલ્સ અને જ્યોતિ લિમિટેડ જેવા ઉદ્યોગોની સ્થાપનામાં રાજ્યે જમીન અને મૂડીની મદદ કરી હતી.

૫. કળા, સાહિત્ય અને સ્થાપત્યના પોષક

વડોદરાને ભારતની ‘સાંસ્કૃતિક નગરી’ (Cultural Capital of Gujarat) બનાવવાનું શ્રેય સયાજીરાવને જાય છે.

• ચિત્રકળા: કેરળના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર રાજા રવિ વર્મા ને વડોદરા બોલાવ્યા. રાજા રવિ વર્માના શ્રેષ્ઠ પૌરાણિક ચિત્રો વડોદરાના લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસના સંગ્રહમાં તૈયાર થયા હતા.
• સંગીત: ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના દિગ્ગજ ઉસ્તાદ ફૈયાઝ ખાન અને મૌલા બક્ષ તેમના દરબારની શોભા હતા. સંગીત કોલેજ (જે આજે પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ ફેકલ્ટી તરીકે ઓળખાય છે) ની સ્થાપના કરી.
• સ્થાપત્ય: લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ, ન્યાય મંદિર, ખંડેરાવ માર્કેટ, કીર્તિ મંદિર અને સયાજી હોસ્પિટલ જેવી ભવ્ય ઈમારતોનું નિર્માણ કરાવ્યું. આ ઈમારતો ઈન્ડો-સારાસેનિક શૈલીનો અદભુત નમૂનો છે.
• સયાજીબાગ (કમાટીબાગ): પ્રજાના મનોરંજન અને સ્વાસ્થ્ય માટે વિશાળ ઉદ્યાન બનાવ્યો, જેમાં પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoo), મ્યુઝિયમ અને પ્લેનેટોરિયમનો સમાવેશ થાય છે.

૬. રાષ્ટ્રવાદ અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં પ્રદાન

સયાજીરાવ અંગ્રેજોના મિત્ર હોવા છતાં, હૃદયથી પ્રખર દેશભક્ત હતા. બ્રિટિશ સરકાર હંમેશા તેમના પર શંકાની નજરે જોતી હતી.

• ૧૯૧૧નો દિલ્હી દરબાર: જ્યારે બ્રિટિશ રાજા જ્યોર્જ પંચમ દિલ્હી આવ્યા, ત્યારે બધા રાજાઓએ ઝૂકીને સલામી આપી અને પાછા પગે પાછા ફર્યા. પરંતુ સયાજીરાવે માત્ર સામાન્ય નમસ્કાર કર્યા અને પીઠ ફેરવીને ચાલવા લાગ્યા. આ ઘટનાએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો હતો. આ તેમનું સ્વમાન અને મૂક વિદ્રોહ હતો.
• તેઓ ક્રાંતિકારીઓને ગુપ્ત રીતે મદદ કરતા હતા. મહર્ષિ અરવિંદ જેવા ક્રાંતિકારી તેમના રાજ્યમાં સુરક્ષિત હતા અને ત્યાં રહીને જ સ્વતંત્રતાની ચળવળની રૂપરેખા ઘડતા હતા.

૭. વહીવટી કુશળતા: ગ્રામ પંચાયતનું પુનઃજીવન

સયાજીરાવ માનતા હતા કે “ભારતનો આત્મા ગામડામાં વસે છે.” તેથી તેમણે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કર્યું.

• તેમણે ગ્રામ પંચાયતો ને ફરીથી જીવંત કરી અને તેમને ન્યાયિક તથા વહીવટી સત્તાઓ આપી.
• ‘ધારાસભા’ (Legislative Assembly) ની રચના કરી જેમાં પ્રજાના પ્રતિનિધિઓને સ્થાન આપવામાં આવ્યું, જેથી રાજા મનસ્વી રીતે નિર્ણયો ન લે.

૮. ઉપસંહાર: આધુનિક ભારતના ઋષિ

ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૯માં આ મહાન યુગપુરુષનું અવસાન થયું. તેમનું ૬૩ વર્ષનું શાસન વડોદરા માટે ‘સુવર્ણકાળ’ હતું.

આજે જ્યારે આપણે સયાજીરાવ ગાયકવાડને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે માત્ર એક રાજા તરીકે નહીં, પણ એક સંસ્થા તરીકે યાદ કરીએ છીએ. જેમણે એ જમાનામાં વિચાર્યું હતું કે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, અને સામાજિક સમાનતા એ રાજાની મહેરબાની નહીં પણ પ્રજાનો હક છે.

તેમના વિશે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે કહ્યું હતું:

“સયાજીરાવ ગાયકવાડ માત્ર વડોદરાના જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતના ગૌરવ હતા. તેમનું જીવન રાજાઓને અને પ્રજાસેવકોને હંમેશા પ્રેરણા આપતું રહેશે.”

વડોદરા શહેર આજે જે કંઈ પણ છે – એક વિદ્યાધામ, એક સંસ્કારી નગરી, અને એક ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર – તે મહારાજા સયાજીરાવની દીર્ઘદ્રષ્ટિનું પરિણામ છે. ભારતના ઈતિહાસમાં અનેક રાજાઓ આવ્યા અને ગયા, પણ સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજાનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું રહેશે, કારણ કે તેમણે સત્તાનો ઉપયોગ ભોગવિલાસ માટે નહીં, પણ ‘જનસેવા એ જ પ્રભુસેવા’ ના મંત્રને ચરિતાર્થ કરવા માટે કર્યો હતો.

સયાજીરાવનો વારસો એટલે ઈંટો અને પથ્થરોની ઈમારતો નહીં, પરંતુ શિક્ષિત, જાગૃત અને પ્રગતિશીલ સમાજ.