જીવરાજ મહેતા: ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી અને નવનિર્મિત રાજ્ય

જીવરાજ મહેતા: ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી અને નવનિર્મિત રાજ્યનો પાયો.

જ્યારે ૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી અલગ થઈને ‘ગુજરાત’ એક નવા રાજ્ય તરીકે નકશા પર ઉભર્યું, ત્યારે આ નવજાત રાજ્યને એક એવા નેતાની જરૂર હતી જે માત્ર રાજકારણી નહીં, પણ એક કુશળ વહીવટકર્તા અને દ્રષ્ટા હોય. એ નેતા એટલે ડૉ. જીવરાજ નારાયણ મહેતા.

ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકે તેમણે શૂન્યમાંથી સર્જન કર્યું અને આજના વિકસિત ગુજરાતનો પાયો નાખ્યો. અહીં ડૉ. જીવરાજ મહેતા: ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી અને નવનિર્મિત રાજ્યનો પાયો વિશેનો વિગતવાર લેખ પ્રસ્તુત છે.

જીવરાજ મહેતા: ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી Video

🏛️ ડૉ. જીવરાજ મહેતા: આધુનિક ગુજરાતના શિલ્પી

ડૉ. જીવરાજ મહેતાનું નામ ગુજરાતના ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે. તેઓ એક સફળ તબીબ હતા, જે પાછળથી સફળ રાજનેતા અને મુત્સદ્દી બન્યા.

૧. 📜 પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

• જન્મ: તેમનો જન્મ ૨૯ ઓગસ્ટ, ૧૮૮૭ના રોજ અમરેલીમાં થયો હતો.
• શિક્ષણ: તેમની શૈક્ષણિક કારકિર્દી અત્યંત તેજસ્વી હતી. મુંબઈની ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાંથી અભ્યાસ કર્યા બાદ તેઓ વધુ અભ્યાસ માટે લંડન ગયા. ત્યાં તેમણે M.D. અને M.R.C.P. જેવી પ્રતિષ્ઠિત પદવીઓ મેળવી.
• ગાંધીજી સાથે મેળાપ: લંડનમાં અભ્યાસ દરમિયાન જ તેઓ મહાત્મા ગાંધીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. તેઓ ગાંધીજીના અંગત ચિકિત્સક તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા હતા.

૨. 🩺 મેડિકલ ક્ષેત્રમાં પ્રદાન

રાજકારણમાં પ્રવેશતા પહેલા ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ આરોગ્ય ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી કામ કર્યું હતું:

• તેમણે મુંબઈની પ્રખ્યાત કે.ઈ.એમ. (K.E.M.) હોસ્પિટલ અને જી.એસ. મેડિકલ કોલેજના પ્રથમ ભારતીય ડીન તરીકે સેવા આપી હતી.
• ભારતમાં આધુનિક તબીબી શિક્ષણના માળખાને વ્યવસ્થિત કરવામાં તેમનો મોટો ફાળો હતો.

૩. 🚩 ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકેનો કાર્યકાળ (૧૯૬૦-૧૯૬૩)

મહાગુજરાત આંદોલન સફળ થયા બાદ જ્યારે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, ત્યારે ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ ૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા.

૩.૧. શૂન્યમાંથી સર્જન

તે સમયે ગુજરાત પાસે પોતાની હાઈકોર્ટ, સચિવાલય કે વિધાનસભા જેવું સુવ્યવસ્થિત માળખું નહોતું. ડૉ. મહેતાએ અમદાવાદના આંબાવાડીની પોલીટેકનિક કોલેજમાં સચિવાલય અને હાઈકોર્ટ શરૂ કરી વહીવટને વેગ આપ્યો હતો.

૩.૨. કૃષિ અને જળ વ્યવસ્થા

તેમણે ખેતીવાડી પર વિશેષ ભાર મૂક્યો. ગુજરાતના ખેડૂતોને સિંચાઈની સુવિધા મળે તે માટે નર્મદા યોજના (સરદાર સરોવર) અને તાપી નદી પરના ઉકાઈ ડેમ જેવા પ્રોજેક્ટ્સનો પાયો નાખવા માટે તેમણે પ્રારંભિક પ્રયાસો કર્યા હતા.

૩.૩. પંચાયતી રાજની સ્થાપના

ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજનો અમલ કરવામાં ડૉ. જીવરાજ મહેતાની સરકારનો ફાળો સીમાચિહ્નરૂપ છે. ૧૯૬૩માં ‘ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ’ હેઠળ સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કરી છેવાડાના માનવી સુધી વહીવટ પહોંચાડ્યો.

૪. 🏛️ મહત્વની સંસ્થાઓની સ્થાપના

આજે ગુજરાત જે સંસ્થાઓ પર ગર્વ અનુભવે છે, તેમાંથી ઘણી સંસ્થાઓના મૂળમાં ડૉ. જીવરાજ મહેતાની દીર્ઘદ્રષ્ટિ છે:

• ગુજરાત હાઈકોર્ટની સ્થાપના.
• અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને અન્ય વહીવટી એકમોનું સુદ્રઢીકરણ.
• શિક્ષણ ક્ષેત્રે નવી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓને પ્રોત્સાહન.

૫. 🌍 મુત્સદ્દીગીરી અને અન્ય હોદ્દાઓ

મુખ્યમંત્રી પદ છોડ્યા બાદ પણ તેઓ લોકસેવામાં કાર્યરત રહ્યા:

• તેઓ બ્રિટન (UK) ખાતે ભારતના હાઈ કમિશનર તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા હતા.
• તેમણે મુંબઈ અને વડોદરા સ્ટેટમાં પણ ઉચ્ચ વહીવટી હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા.

💡 નિષ્કર્ષ

ડૉ. જીવરાજ મહેતા માત્ર ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી જ નહોતા, પણ એક એવા પથદર્શક હતા જેમણે પક્ષપાત વગર નિષ્પક્ષ વહીવટની પરંપરા સ્થાપી. તેમની સાદગી, શિસ્ત અને દેશપ્રેમ આજે પણ ગુજરાતના રાજકારણીઓ માટે આદર્શ છે. આજના સમૃદ્ધ અને ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત ગુજરાતની ઈમારત જે પાયા પર ઉભી છે, તે પાયો ડૉ. જીવરાજ મહેતાએ નાખ્યો હતો.