ઝૂલતા મિનારા: અમદાવાદના સ્થાપત્યનું વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય.

અમદાવાદ, ભારતનું પ્રથમ ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી’, તેના ગર્ભમાં અનેક ઐતિહાસિક ઈમારતો, પોળો અને દરવાજાઓને સાચવીને બેઠું છે. પરંતુ કાલુપુર રેલ્વે સ્ટેશનની સામે આવેલી સદી બશીર મસ્જિદના “ઝૂલતા મિનારા” માત્ર એક ઐતિહાસિક ઈમારત નથી; તે મધ્યકાલીન ઈજનેરી વિદ્યા (Engineering) અને ભૌતિકશાસ્ત્ર (Physics) નો એક એવો અદભુત નમૂનો છે, જે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે પણ એક કોયડો બની રહ્યો છે. ૬૦૦ વર્ષ જૂના આ મિનારાઓ જ્યારે એકને હલાવવામાં આવે ત્યારે બીજો પણ હલે છે, છતાં વચ્ચેની જગ્યા સ્થિર રહે છે—આ ઘટના આજે પણ દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ અને વૈજ્ઞાનિકોને આશ્ચર્યચકિત કરે છે.

આવો, આ લેખમાં આપણે આ મિનારાઓના ઈતિહાસ, રચના અને તેની પાછળના વૈજ્ઞાનિક તર્કને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ (Historical Context)

ગુજરાત સલ્તનતના સુવર્ણકાળ દરમિયાન અમદાવાદમાં અનેક મસ્જિદો અને મકબરાઓનું નિર્માણ થયું. ઝૂલતા મિનારા વાસ્તવમાં સદી બશીર મસ્જિદનો એક ભાગ છે.

• નિર્માણ સમય: ઈતિહાસકારોના મતે આ મસ્જિદનું નિર્માણ ૧૪૫૨ (ઈ.સ.) ની આસપાસ થયું હતું.
• કોણે બનાવી?: એવું માનવામાં આવે છે કે સુલતાન અહમદ શાહના ગુલામ અને વફાદાર સેનાપતિ સદી બશીર દ્વારા આ મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી. જોકે, કેટલાક ઈતિહાસકારો માને છે કે આ મસ્જિદ મલિક સારંગ દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી, જે ગુજરાતના સુલતાન મહેમુદ બેગડાના દરબારમાં અમીર હતા.
• વર્તમાન સ્થિતિ: ૧૭૫૩માં મરાઠા અને ગુજરાત સલ્તનત વચ્ચેના યુદ્ધ દરમિયાન મસ્જિદનું મુખ્ય માળખું નાશ પામ્યું હતું. આજે માત્ર મસ્જિદનો પ્રવેશદ્વાર અને આ બે રહસ્યમય મિનારાઓ જ બચ્યા છે, જે સાક્ષી પૂરે છે કે તે સમયનું સ્થાપત્ય કેટલું ભવ્ય હશે.

૨. સ્થાપત્યકળા અને રચના (Architecture and Design)

આ મિનારાઓ ‘ઈન્ડો-સારાસેનિક’ (Indo-Saracenic) શૈલીનો ઉત્તમ નમૂનો છે, જેમાં હિન્દુ અને ઈસ્લામિક સ્થાપત્યનું મિશ્રણ જોવા મળે છે.

• ઊંચાઈ: દરેક મિનારાની ઊંચાઈ આશરે ૩૪ મીટર (૧૧૧ ફૂટ) છે.
• માળખું: મિનારા ત્રણ માળના છે. દરેક માળ પર સુંદર કોતરણીવાળી બાલ્કનીઓ (જરૂખાઓ) છે. આ બાલ્કનીઓને ટેકો આપવા માટે પથ્થરની ‘ટોડલા’ (Brackets) પદ્ધતિનો ઉપયોગ થયો છે, જે ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની યાદ અપાવે છે.
• સામગ્રી: આ મિનારાઓ મુખ્યત્વે પીળાશ પડતા બલુઆ પથ્થર (Sandstone) માંથી બનાવવામાં આવ્યા છે. પથ્થરોને જોડવા માટે તે સમયે ચૂના અને ખાસ પ્રકારના કુદરતી ગુંદરનો ઉપયોગ થતો હતો.

નોંધ: મિનારાની ટોચ પર ગુંબજ આકારની છત છે અને તેની દિવાલો પર ભૌમિતિક અને ફૂલ-વેલની અત્યંત ઝીણવટભરી કોતરણી કરવામાં આવી છે.

૩. શું છે ‘ઝૂલતા’ હોવાનું રહસ્ય? (The Phenomenon)

આ મિનારાઓની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે પરસ્પર રહસ્યમય રીતે જોડાયેલા છે.

1. જો કોઈ વ્યક્તિ એક મિનારાની ટોચ પર ચઢીને તેને થોડો પણ હલાવે (ધક્કો મારે), તો થોડી જ સેકંડમાં બીજો મિનારો પણ આપોઆપ હલવા લાગે છે (વાઈબ્રેટ થાય છે).
2. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ બંને મિનારાઓને જોડતી વચ્ચેની છત કે પેસેજ (Passage) માં કોઈ જ કંપન અનુભવાતું નથી.
3. આ કંપન એટલું સ્પષ્ટ હોય છે કે જો તમે પાણી ભરેલો ગ્લાસ બીજા મિનારા પર રાખો, તો પાણી છલકાવા લાગે છે.

આ ઘટના સદીઓથી કુતૂહલનો વિષય રહી છે. આ માત્ર કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ તે સમયના ઈજનેરોનું ઉચ્ચ કક્ષાનું ભૌતિકશાસ્ત્રનું જ્ઞાન છે.

૪. વૈજ્ઞાનિક ખુલાસા અને સિદ્ધાંતો (Scientific Theories)

વર્ષોથી અનેક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ, આર્કિટેક્ટ્સ અને એન્જિનિયરોએ આ રહસ્ય ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અહીં કેટલાક મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણો રજૂ કર્યા છે:

(A) કપલ્ડ ઓસિલેશન (Coupled Oscillations – સહાનુભૂતિ સ્પંદન)

સૌથી સ્વીકાર્ય વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત ‘કપલ્ડ ઓસિલેશન’ અથવા ‘રેઝોનન્સ’ (Resonance) નો છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં, જ્યારે બે પદાર્થો સમાન આવર્તન (Frequency) ધરાવતા હોય અને કોઈ માધ્યમ દ્વારા જોડાયેલા હોય, ત્યારે એકની ઊર્જા બીજામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.

• અહીં, બંને મિનારાઓની રચના, વજન અને ઊંચાઈ સમાન છે.
• જમીનની નીચે પાયામાં એક એવું લચીલું જોડાણ (Flexible connection) હોવું જોઈએ જે સપાટી પર દેખાતું નથી.
• જ્યારે એક મિનારામાં કંપન ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે તે તરંગો જમીન મારફતે બીજા મિનારા સુધી પહોંચે છે. વચ્ચેનો ભાગ (કમાન) અલગ ફ્રિકવન્સી ધરાવતો હોવાથી તે કંપન કરતો નથી, પણ ઊર્જાને પસાર થવા દે છે.

(B) પાયાની રચના (Foundation Layering)

સંશોધકોનું માનવું છે કે મિનારાના પાયામાં લાકડાના લઠ્ઠા (Logs) અથવા સીસા (Lead) જેવી ધાતુનો ઉપયોગ થયો હોઈ શકે છે.

• રેતીના પથ્થર પોતે પણ થોડા લચીલા (Flexible) હોય છે.
• પાયામાં રહેલું આ કુશન (Cushioning) મિનારાને ભૂકંપના આંચકા સમયે તૂટી જવાથી બચાવે છે અને તેને ઝૂલવાની ક્ષમતા આપે છે.

(C) ભૂકંપ પ્રતિરોધક ડિઝાઈન (Earthquake Resistance)

આ મિનારાઓ વાસ્તવમાં ‘સસ્પેન્શન’ ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે. તે સમયના સ્થપતિઓને ખબર હતી કે ગુજરાત ભૂકંપ સંભવિત વિસ્તાર છે. કડક અને જડ ઈમારતો ભૂકંપમાં જલ્દી તૂટી જાય છે, જ્યારે લચીલી ઈમારતો આંચકા ખમી લે છે. આથી, તેમણે જાણીજોઈને મિનારાઓને ‘ઝૂલતા’ બનાવ્યા હતા જેથી તે ભૂકંપના આંચકાને શોષી (Absorb) શકે.

• પુરાવો: ૧૮૧૯ અને ૨૦૦૧ના વિનાશક ભૂકંપમાં અમદાવાદની અનેક ઈમારતો ધરાશાયી થઈ, પરંતુ આ મિનારાઓને બહુ ઓછું નુકસાન થયું. આ તેમની એન્જિનિયરિંગ શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરે છે.

૫. અંગ્રેજોનો નિષ્ફળ પ્રયોગ (The British Experiment)

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, અંગ્રેજો પણ આ મિનારાઓના રહસ્યથી અચંબિત હતા. એક અંગ્રેજ એન્જિનિયરે આ મિકેનિઝમ સમજવા માટે મૂર્ખામીભર્યું પગલું ભર્યું હતું.

• તેણે મિનારાની નીચે શું છે તે જોવા માટે એક મિનારાનો ઉપરનો ભાગ તોડી નાખ્યો હતો.
• તે લોખંડની સ્પ્રિંગ કે કોઈ મશીનરી શોધવાની આશા રાખતો હતો.
• પરંતુ તેને પથ્થર અને ચૂના સિવાય કશું જ મળ્યું નહીં.
• દુર્ભાગ્યવશ, તે તોડેલા ભાગને ફરીથી તે જેવો હતો તેવો જોડી શક્યો નહીં. આ ઘટના દર્શાવે છે કે તે સમયની ટેક્નોલોજી આધુનિક સાધનો વગર પણ કેટલી આગળ હતી.

૬. અમદાવાદમાં અન્ય ઝૂલતા મિનારા (Other Shaking Minarets)

ઘણા લોકોને ખ્યાલ નથી કે સદી બશીર મસ્જિદ સિવાય અમદાવાદમાં બીજે પણ આવા મિનારા હતા. ગોમતીપુર વિસ્તારમાં આવેલી રાજ બીબીની મસ્જિદના મિનારા પણ ઝૂલતા હતા.

• જોકે, બ્રિટિશરો દ્વારા પ્રયોગના નામે તેને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું અને બાદમાં ભૂકંપને કારણે તે વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત થયા. આજે તેની સ્થિતિ સદી બશીર મસ્જિદ જેટલી સારી નથી.
• ઈરાનના ઇસફહાન (Isfahan) શહેરમાં પણ ‘મોનાર જોનબન’ (Monar Jonban) નામે હલતા મિનારા છે, જે અમદાવાદના મિનારાઓ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.

૭. વર્તમાન સ્થિતિ અને સંરક્ષણ (Current Status & Conservation)

આજે ઝૂલતા મિનારા ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) હેઠળ સંરક્ષિત સ્મારક છે.

• પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ: અગાઉ પ્રવાસીઓને મિનારા ઉપર ચઢવાની અને તેને હલાવવાની છૂટ હતી. પરંતુ ૨૦૦૧ના ભૂકંપ બાદ અને મિનારાઓની જર્જરિત હાલતને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે પ્રવાસીઓને ઉપર ચઢવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
• સતત હલાવવાથી પથ્થરો વચ્ચેનું ઘર્ષણ વધે છે અને સાંધા નબળા પડે છે, તેથી આ નિર્ણય ઈમારતને બચાવવા માટે જરૂરી હતો.
• હાલમાં, કાલુપુર રેલ્વે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ નંબર ૧ની બહાર નીકળતા જ તમે આ ભવ્ય સ્થાપત્યને નિહાળી શકો છો.

૮. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

અમદાવાદના ઝૂલતા મિનારા એ માત્ર પથ્થરના ઢગલા નથી, પરંતુ તે ભારતના મધ્યકાલીન ઈતિહાસનું એક જીવંત પુસ્તક છે. તે સાબિત કરે છે કે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાં પણ ભારતના સ્થપતિઓ પાસે ‘ડાયનેમિક્સ’ (Dynamics) અને ‘વાઈબ્રેશન કંટ્રોલ’ (Vibration Control) નું ગહન જ્ઞાન હતું.

આજે જ્યારે આપણે આધુનિક ગગનચુંબી ઈમારતોમાં ‘ડેમ્પર્સ’ (Dampers) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે વિચારવું પડે છે કે આપણા પૂર્વજોએ માત્ર પથ્થર, ચૂનો અને પોતાની કોઠાસૂઝથી આવી અજાયબી કેવી રીતે સર્જી હશે? આ રહસ્ય કદાચ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે નહીં ઉકેલાય, પણ તે આપણને આપણી સમૃદ્ધ વિરાસત પર ગર્વ કરવા માટે પૂરતું છે.

આ સ્થાપત્ય આપણને શીખવે છે કે વિજ્ઞાન અને કળા જ્યારે એકરૂપ થાય છે, ત્યારે તે કાળને પણ માત આપી શકે છે.