ગુજરાત વિદ્યાપીઠ: ગાંધીજી દ્વારા સ્થાપિત મૂલ્યનિષ્ઠ શિક્ષણ સંસ્થા.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઈતિહાસમાં અને ભારતીય શિક્ષણ જગતમાં જે સંસ્થાઓએ એક અમિટ છાપ છોડી છે, તેમાં ‘ગુજરાત વિદ્યાપીઠ’નું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. અમદાવાદના હૃદય સમાન આશ્રમ રોડ પર સ્થિત આ સંસ્થા માત્ર ઈંટો અને પથ્થરોથી બનેલી ઈમારત નથી, પરંતુ તે મહાત્મા ગાંધીના સપનાનું એક જીવંત સ્મારક છે. ૧૯૨૦માં અસહકારની ચળવળના ભાગરૂપે સ્થપાયેલી આ વિદ્યાપીઠનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન આપવાનો ન હતો, પરંતુ રાષ્ટ્રનિર્માણ માટે ચારિત્ર્યવાન અને સેવાભાવી યુવાનો તૈયાર કરવાનો હતો. “સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે” (વિદ્યા તે છે જે મુક્તિ અપાવે) ના મંત્ર સાથે કાર્યરત આ સંસ્થા આજે પણ ગાંધીજીના મૂલ્યો અને ‘નઈ તાલીમ’ના સિદ્ધાંતો પર અડીખમ ઊભી છે.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: સ્થાપના અને ઉદ્દેશ્ય

વર્ષ ૧૯૨૦. ભારત ભરમાં અંગ્રેજ શાસન વિરુદ્ધ અસહકારની ચળવળ જોર પકડી રહી હતી. મહાત્મા ગાંધીજીએ દેશના યુવાનોને આહવાન કર્યું હતું કે તેઓ સરકારી (બ્રિટિશ) શાળાઓ અને કોલેજોનો ત્યાગ કરે. ગાંધીજી માનતા હતા કે જે શિક્ષણ વ્યવસ્થા ગુલામીની માનસિકતા પેદા કરે છે, તે શિક્ષણ ભારત માટે નકામું છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ હતો કે બ્રિટિશ કોલેજો છોડનાર વિદ્યાર્થીઓ જશે ક્યાં? તેમના ભવિષ્યનું શું?

આ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણના વિકલ્પ તરીકે ૧૮મી ઓક્ટોબર, ૧૯૨૦ના રોજ મહાત્મા ગાંધીજીએ ગુજરાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાની સ્થાપના અમદાવાદમાં કોચરબ આશ્રમની પાછળ આવેલા શ્રી ડાહ્યાભાઈ મહેતાના બંગલામાં થઈ હતી. ગાંધીજી પોતે તેના પ્રથમ કુલપતિ (Chancellor) બન્યા અને જીવનપર્યંત આ પદ પર રહ્યા.

સંસ્થાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો: વિદ્યાપીઠના બંધારણમાં જે ઉદ્દેશ્યો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા, તે તત્કાલીન અન્ય યુનિવર્સિટીઓ કરતા તદ્દન ભિન્ન હતા:

• ચારિત્ર્ય નિર્માણ: શિક્ષણનું સાચું ધ્યેય માહિતી સંગ્રહ નહીં, પણ ચારિત્ર્ય ઘડતર છે.
• સ્વરાજ્ય પ્રાપ્તિ: વિદ્યાર્થીઓને એવી તાલીમ આપવી જેથી તેઓ દેશની આઝાદીની લડતમાં યોગદાન આપી શકે.
• માતૃભાષામાં શિક્ષણ: તમામ સ્તરે શિક્ષણનું માધ્યમ ગુજરાતી (માતૃભાષા) હોવું જોઈએ.
• અસ્પૃશ્યતા નિવારણ: સમાજમાંથી આભડછેટ દૂર કરવી અને સમાનતા લાવવી.
• શ્રમનું ગૌરવ: શારીરિક શ્રમ અને બૌદ્ધિક વિકાસનો સમન્વય.

૨. ગાંધીજીનું શિક્ષણ દર્શન: ‘નઈ તાલીમ’ અને વિદ્યાપીઠ

ગુજરાત વિદ્યાપીઠનો આત્મા ગાંધીજીની ‘નઈ તાલીમ’ (બુનિયાદી શિક્ષણ) વિચારધારામાં રહેલો છે. ગાંધીજી માનતા હતા કે સાચું શિક્ષણ તે છે જે બાળકના શરીર (Hand), હૃદય (Heart) અને મગજ (Head) – આ 3H નો સંતુલિત વિકાસ કરે. વિદ્યાપીઠની શિક્ષણ પ્રણાલી આજે પણ આ પાયા પર ટકેલી છે.

ઉદ્યોગ અને શિક્ષણનો સમન્વય: અહીં પુસ્તકિયા જ્ઞાનની સાથે હસ્તકળા અને ઉદ્યોગને જોડવામાં આવ્યા છે. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ છે, તેથી વિદ્યાર્થીઓને કાંતણ, વણાટ, સુથારીકામ, અને ખેતી જેવા વિષયો શીખવવા અનિવાર્ય છે. આજે પણ વિદ્યાપીઠમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાદીનું કાંતણ અને વણાટ એક અભ્યાસક્રમનો ભાગ છે. આ પ્રક્રિયા વિદ્યાર્થીમાં ધીરજ, એકાગ્રતા અને શ્રમ પ્રત્યે આદર જગાડે છે.

માતૃભાષાનું મહત્વ: ગાંધીજી દૃઢપણે માનતા હતા કે વિદેશી ભાષામાં શિક્ષણ લેવાથી વિદ્યાર્થીની મૌલિક વિચારશક્તિ કુંઠિત થઈ જાય છે. તેથી જ, સ્થાપના કાળથી લઈને આજ સુધી, ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં પીએચ.ડી. સુધીનું તમામ શિક્ષણ ગુજરાતી માધ્યમમાં જ આપવામાં આવે છે. આ એક ક્રાંતિકારી પગલું હતું જેણે સામાન્ય માણસ સુધી ઉચ્ચ શિક્ષણને પહોંચતું કર્યું.

૩. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં વિદ્યાપીઠનું યોગદાન

ગુજરાત વિદ્યાપીઠ માત્ર એક શૈક્ષણિક સંસ્થા ન હતી, પણ તે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની એક લશ્કરી છાવણી સમાન હતી. જ્યારે જ્યારે ગાંધીજીએ આંદોલનનું રણશિંગું ફૂંક્યું, ત્યારે ત્યારે વિદ્યાપીઠના વર્ગખંડો ખાલી થઈ જતા અને જેલ ભરાઈ જતી.

• ૧૯૩૦ની દાંડી કૂચ: જ્યારે ગાંધીજીએ મીઠાના સત્યાગ્રહ માટે દાંડી કૂચ શરૂ કરી, ત્યારે વિદ્યાપીઠના તે સમયના કુલનાયક કાકાસાહેબ કાલેલકર અને આચાર્ય ગિદવાણીની આગેવાની હેઠળ અસંખ્ય અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ આ લડતમાં જોડાયા હતા. વિદ્યાપીઠને અંગ્રેજ સરકારે ‘ગેરકાયદેસર સંસ્થા’ જાહેર કરી હતી અને તેને તાળા મારી દીધા હતા.
• ૧૯૪૨ની ‘હિંદ છોડો’ ચળવળ: આ સમયે પણ વિદ્યાપીઠે મોખરે રહીને ભાગ લીધો હતો. આઝાદીની લડત દરમિયાન વિદ્યાપીઠનું શૈક્ષણિક કાર્ય અનેકવાર સ્થગિત કરવું પડ્યું હતું, કારણ કે રાષ્ટ્રની સ્વતંત્રતા એ શિક્ષણ કરતા પણ મોટું ધ્યેય હતું.

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, અને આચાર્ય કૃપલાણી જેવા રાષ્ટ્રીય નેતાઓ વિદ્યાપીઠ સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે સંકળાયેલા હતા અને વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપતા હતા.

૪. વિદ્યાપીઠનું પરિસર અને જીવનશૈલી: એક આશ્રમ જીવન

અમદાવાદના ભરચક વિસ્તારમાં હોવા છતાં, ગુજરાત વિદ્યાપીઠના પરિસરમાં પ્રવેશતા જ એક અલગ શાંતિનો અનુભવ થાય છે. અહીંનું વાતાવરણ કોલેજ કે યુનિવર્સિટી જેવું ઓછું અને આશ્રમ જેવું વધારે લાગે છે.

સામૂહિક પ્રાર્થના: વિદ્યાપીઠના દિવસની શરૂઆત અને અંત પ્રાર્થનાથી થાય છે. “સર્વધર્મ સમભાવ”ની ભાવના સાથે અહીં તમામ ધર્મોની પ્રાર્થનાઓ ગવાય છે. સાંજના સમયે ખુલ્લા મેદાનમાં થતી ઉપાસના વિદ્યાર્થીઓના મનને શાંત અને સાત્વિક બનાવે છે.

સમૂહજીવન અને છાત્રાલય: અહીં છાત્રાલય (Hostel) એ માત્ર રહેવાની જગ્યા નથી, પણ કેળવણીનું કેન્દ્ર છે. વિદ્યાર્થીઓ જાતે જ પોતાનું કામ કરે છે. રસોઈમાં મદદ કરવી, વાસણ માંજવા, પરિસરની સફાઈ કરવી અને શૌચાલય સફાઈ સુદ્ધા વિદ્યાર્થીઓ જાતે કરે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં સ્વાવલંબન અને સમાનતાના ગુણો વિકસે છે. અહીં કોઈ ઊંચ નથી, કોઈ નીચ નથી; બ્રાહ્મણ હોય કે દલિત, બધા સાથે મળીને સફાઈ કરે છે અને સાથે બેસીને ભોજન લે છે.

ખાદી અને સાદગી: વિદ્યાપીઠમાં પ્રવેશનાર દરેક વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક માટે ખાદી પહેરવી ફરજિયાત છે. ખાદી એ માત્ર કાપડ નથી, પણ તે ગાંધીજીના વિચારોનું પ્રતીક છે. સાદગીપૂર્ણ જીવનશૈલી એ અહીંનો મૂળ મંત્ર છે. ફેશનેબલ કપડાં કે આધુનિક ગેજેટ્સના દેખાડાને બદલે અહીં વિચારોની સમૃદ્ધિને મહત્વ આપવામાં આવે છે.

૫. શૈક્ષણિક માળખું અને ગ્રામીણ પરિસરો

૧૯૬૩માં ભારત સરકાર દ્વારા ગુજરાત વિદ્યાપીઠને ‘ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી’ (Deemed to be University) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આજે અહીં કિન્ડરગાર્ટનથી લઈને પોસ્ટ-ડોક્ટરેટ સુધીનું શિક્ષણ અપાય છે.

ગ્રામીણ કેમ્પસ (Rural Campuses): ગાંધીજી કહેતા હતા કે “ભારત ગામડાઓમાં વસે છે.” આ વિચારને સાર્થક કરવા વિદ્યાપીઠે ગાંધીનગર અને ખેડા જિલ્લાના ગામડાઓમાં પોતાના કેન્દ્રો શરૂ કર્યા છે.

1. રાંધેજા: અહીં ગ્રામીણ અધ્યયન, કૃષિ અને પશુપાલનને લગતા અભ્યાસક્રમો ચાલે છે.
2. સાદરા: અહીં શારીરિક શિક્ષણ (Physical Education) અને રમતગમત પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવે છે.

આ ગ્રામીણ સંકુલોમાં વિદ્યાર્થીઓ ખેતીવાડી, પશુપાલન, જૈવિક ખેતી, અને ગ્રામીણ વ્યવસ્થાપન જેવા વિષયોનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ મેળવે છે. તેઓ ગામડાઓમાં જઈને લોકસેવાનું કામ કરે છે, જે ‘ગ્રામશીલ’ તરીકે ઓળખાય છે.

વિશિષ્ટ વિભાગો:

• ગાંધી દર્શન વિભાગ: અહીં ગાંધીજીના જીવન અને વિચારો પર ગહન સંશોધન થાય છે.
• શાંતિ સંશોધન કેન્દ્ર (Peace Research): વિશ્વમાં શાંતિ અને અહિંસા કેવી રીતે સ્થાપી શકાય તે અંગેનો અભ્યાસ.
• આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ કેન્દ્ર: ગુજરાતના આદિવાસી સમાજની સંસ્કૃતિ, પ્રશ્નો અને વિકાસ માટે આ વિભાગ કાર્યરત છે.
• બાયોગેસ સંશોધન કેન્દ્ર: રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે વિદ્યાપીઠનું આ કેન્દ્ર રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ નામના ધરાવે છે.

૬. ભવ્ય ગ્રંથાલય: જ્ઞાનનો ખજાનો

ગુજરાત વિદ્યાપીઠનું ‘મધ્યસ્થ ગ્રંથાલય’ એ ગુજરાતના સૌથી સમૃદ્ધ પુસ્તકાલયોમાંનું એક છે. અહીં લાખો પુસ્તકોનો સંગ્રહ છે. ખાસ કરીને ગાંધી સાહિત્ય, સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના દસ્તાવેજો અને જૂની હસ્તપ્રતોનો અહીં અનોખો ખજાનો છે. કોપીરાઈટ એક્ટ હેઠળ પ્રકાશિત થતા પુસ્તકો મેળવવાનો અધિકાર પણ આ ગ્રંથાલય પાસે છે. દેશ-વિદેશના અનેક સંશોધકો (Researchers) ગાંધીજી પર પીએચ.ડી. કરવા માટે આ ગ્રંથાલયનો ઉપયોગ કરે છે.

૭. મહાનુભાવો અને કુલપતિઓ

ગાંધીજી પછી આ સંસ્થાનું સુકાન હંમેશા રાષ્ટ્રના પ્રતિષ્ઠિત અને મૂલ્યનિષ્ઠ વ્યક્તિઓએ સંભાળ્યું છે.

• સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ: ગાંધીજી પછી સરદાર પટેલે કુલપતિ તરીકે સેવા આપી.
• ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ: ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિએ પણ અહીં કુલપતિ પદ શોભાવ્યું હતું.
• મોરારજી દેસાઈ: ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન.
• નારાયણ દેસાઈ: મહાદેવ દેસાઈના પુત્ર અને ગાંધી કથાકાર.
• ઈલાબેન ભટ્ટ: સેવા (SEWA) સંસ્થાના સ્થાપક અને પ્રખર ગાંધીવાદી.

આ મહાનુભાવોએ વિદ્યાપીઠને માત્ર એક યુનિવર્સિટી તરીકે નહીં, પણ એક ‘વિચારધારા’ તરીકે જાળવી રાખી.

૮. પદવીદાન સમારોહ: એક અલગ અનુભવ

અન્ય યુનિવર્સિટીઓના કોન્વોકેશન કરતા વિદ્યાપીઠનો ‘પદવીદાન સમારોહ’ તદ્દન અલગ હોય છે. અહીં કાળા ગાઉન અને ટોપી નથી હોતા. વિદ્યાર્થીઓ શ્વેત ખાદીના વસ્ત્રોમાં સજ્જ હોય છે અને ખભા પર ખાદીનો ખેસ ધારણ કરે છે.

પદવી લેતી વખતે વિદ્યાર્થીઓને જે પ્રતિજ્ઞા લેવડાવવામાં આવે છે તે સંસ્કૃતમાં હોય છે અને તેનો ભાવાર્થ એવો છે કે: “હું મારા જીવનમાં સત્ય અને અહિંસાનું પાલન કરીશ. હું અસ્પૃશ્યતાને માનીશ નહીં. હું દેશની સેવા માટે તત્પર રહીશ.” અહીં પદવીની સાથે વિદ્યાર્થીઓને ‘દીક્ષા’ આપવામાં આવે છે, જે તેમને જીવનભર સમાજ પ્રત્યેની તેમની ફરજોની યાદ અપાવે છે.

૯. વર્તમાન પડકારો અને ભવિષ્ય

આધુનિક યુગમાં, જ્યાં ટેકનોલોજી અને ગ્લોબલાઇઝેશનનો પ્રભાવ વધ્યો છે, ત્યાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠ સામે પણ અનેક પડકારો છે.

• આધુનિકતા vs પરંપરા: આજનો યુગ કોમ્પ્યુટર અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો છે. વિદ્યાપીઠે પોતાની મૂળભૂત વિચારધારા છોડ્યા વગર આધુનિક કોર્સ (જેમ કે કોમ્પ્યુટર સાયન્સ, માઈક્રોબાયોલોજી) શરૂ કર્યા છે. જોકે, ગાંધીજીના વિચારો સાથે આધુનિક કેરિયર ઓરિએન્ટેડ શિક્ષણનો તાલમેલ સાધવો એ એક પડકાર છે.
• રોજગારી: વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ગાંધીવિચારના પાઠ ભણાવવા પૂરતા નથી, તેમને રોજગારીક્ષમ બનાવવા પણ જરૂરી છે. વિદ્યાપીઠ હવે કૌશલ્ય વર્ધન (Skill Development) પર વધુ ભાર મૂકી રહી છે.
• નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020): ભારત સરકારની નવી શિક્ષણ નીતિમાં માતૃભાષા અને કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જે વાસ્તવમાં વિદ્યાપીઠ ૧૦૦ વર્ષથી કરી રહી છે. તેથી, આ નીતિ વિદ્યાપીઠ માટે નવી તકો લઈને આવી છે.

તાજેતરમાં, ગુજરાતના રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીએ કુલપતિ તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળ્યો છે. તેમના નેતૃત્વમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અને સ્વચ્છતા અભિયાન પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે, જે ગાંધીજીના મૂળ વિચારો સાથે સુસંગત છે.

૧૦. નિષ્કર્ષ: માત્ર સંસ્થા નહીં, એક દીવાદાંડી

ગુજરાત વિદ્યાપીઠના ૧૦૦ વર્ષોની યાત્રા (શતાબ્દી) એ ભારતની શિક્ષણ યાત્રાનો એક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે. આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં, જ્યારે શિક્ષણ એક વ્યાપાર બની ગયું છે, ત્યારે ગુજરાત વિદ્યાપીઠ એક આશાના કિરણ સમાન છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે શિક્ષણનો હેતુ માત્ર મોટી નોકરી કે પેકેજ મેળવવાનો નથી, પણ એક સંવેદનશીલ અને જવાબદાર નાગરિક બનવાનો છે.

ભલે સમય બદલાયો હોય, ઇમારતો નવી બની હોય, પણ ગુજરાત વિદ્યાપીઠની હવામાં આજે પણ ગાંધીજીનો આત્મા શ્વસે છે. જ્યારે પણ કોઈ વિદ્યાર્થી અહીંથી ખાદી પહેરીને, હાથમાં ડિગ્રી લઈને બહાર નીકળે છે, ત્યારે તે પોતાની સાથે ગાંધીજીના સત્ય, અહિંસા અને સેવાના સંસ્કારો લઈને સમાજમાં જાય છે. આ જ ગુજરાત વિદ્યાપીઠની સાચી સફળતા છે.