ડાંગી નૃત્ય: આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને હોળી (શિગમો)નો ઉત્સવ.
ડાંગી નૃત્ય: પ્રકૃતિના ખોળે ધબકતી આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને શિગમો (હોળી)નો રંગોત્સવ
ગુજરાતની ભાતીગળ સંસ્કૃતિમાં લોકનૃત્યોનું સ્થાન અનેરું છે, પરંતુ જ્યારે વાત ‘ડાંગ’ પ્રદેશની આવે છે, ત્યારે ત્યાંના નૃત્યમાં કેવળ મનોરંજન નહીં, પણ સદીઓ પુરાણી પરંપરા, પ્રકૃતિ પ્રેમ અને સામૂહિક જીવનનો ધબકાર સંભળાય છે. સહ્યાદ્રિની ગિરિમાળાઓમાં વસેલો ડાંગ જિલ્લો એટલે પ્રકૃતિનું પિયર અને આદિવાસી સંસ્કૃતિનું હૃદય. અહીંના લોકોનું જીવન, ઉત્સવો અને વિશેષ કરીને તેમનું ‘ડાંગી નૃત્ય’ એ માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના અતૂટ સંબંધનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
આ લેખમાં આપણે ડાંગી નૃત્ય, ત્યાંની આદિવાસી જીવનશૈલી અને તેમના સૌથી મોટા તહેવાર હોળી (જેને આ પટ્ટામાં ‘શિગમો’ કે ‘શિમગા’ના ઉત્સાહ સાથે પણ સરખાવવામાં આવે છે) વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
ડાંગી નૃત્ય: આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને હોળી વિડિયો જોવા માટે
૧. ડાંગ: પ્રકૃતિ અને સંસ્કૃતિનો સંગમ
ડાંગ જિલ્લો ગુજરાતના દક્ષિણ છેડે આવેલો છે, જે ગાઢ જંગલો, નદીઓ અને પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે. અહીં મુખ્યત્વે ભીલ, કુકણા (કણબી), વારલી અને ગામિત જેવી આદિવાસી જાતિઓ વસવાટ કરે છે. આદિવાસી સમાજ મૂળભૂત રીતે પ્રકૃતિપૂજક છે. તેમના માટે જંગલ એ માત્ર સંસાધન નથી, પણ દેવતા છે. આ પ્રકૃતિપ્રેમ તેમના દરેક ઉત્સવ અને નૃત્યમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
ડાંગી લોકોનું જીવન કઠિન હોવા છતાં, તેઓ અત્યંત ઉત્સાહી અને આનંદી સ્વભાવના હોય છે. દિવસભરની કાળી મજૂરી કે ખેતી કામ બાદ સાંજે જ્યારે ‘તડપું’ (એક પ્રકારનું વાદ્ય) વાગે છે, ત્યારે તેમનો થાક નૃત્યના તાલમાં ઓગળી જાય છે. ડાંગી નૃત્ય એ માત્ર કળા નથી, પણ તેમના અસ્તિત્વની અભિવ્યક્તિ છે.
૨. ડાંગી નૃત્ય: એક અદભુત કલાકૃતિ
ડાંગી નૃત્યને સામાન્ય રીતે ‘ડાંગી કચા’ અથવા ‘ડાંગી નૃત્ય’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ નૃત્ય વિશ્વભરમાં પોતાની આગવી લય અને ગતિ માટે જાણીતું છે.
નૃત્યની રચના અને શૈલી
આ નૃત્યમાં સ્ત્રી અને પુરુષો બંને સાથે મળીને ભાગ લે છે. તેઓ એકબીજાની કમરમાં હાથ નાખીને અથવા હાથ પકડીને સાંકળ બનાવે છે. વર્તુળાકાર ફોર્મેશન (Formation) એ આ નૃત્યની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે.
- ગતિ: નૃત્યની શરૂઆત ધીમી ગતિએ થાય છે, પરંતુ જેમ જેમ વાદ્યોનો તાલ ઝડપી બને છે, તેમ તેમ નર્તકોના પગ થનગનવા લાગે છે અને એક અદભુત ઊર્જાનું નિર્માણ થાય છે.
- ચાલો (Steps): ડાંગી નૃત્યમાં વિવિધ પ્રકારના સ્ટેપ્સ હોય છે જેને ‘ચાળા’ કહેવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે ડાંગી નૃત્યમાં કુલ ૨૭ પ્રકારના ચાળા હોય છે. જેમાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની ગતિવિધિઓની નકલ કરવામાં આવે છે. દા.ત., મોરની ચાલ, મરઘાની ચાલ, વગેરે.
માનવ પિરામિડ
ડાંગી નૃત્યનું સૌથી આકર્ષક પાસું છે ‘માનવ પિરામિડ’. નૃત્યની ચરમસીમાએ પહોંચતી વખતે, પુરુષો એકબીજાના ખભા પર ચઢીને બે કે ત્રણ માળના પિરામિડ રચે છે. આ દ્રશ્ય જોનારને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. આ પિરામિડ તેમનામાં રહેલી એકતા, શક્તિ અને સંતુલનનું પ્રતીક છે.
૩. વાદ્યો: ડાંગી નૃત્યનો આત્મા
કોઈપણ લોકનૃત્ય સંગીત વિના અધૂરું છે. ડાંગી નૃત્યમાં વપરાતા વાદ્યો આધુનિક મશીનો દ્વારા નહીં, પરંતુ કુદરતી વસ્તુઓમાંથી આદિવાસીઓએ જાતે બનાવેલા હોય છે.
- તડપું (Tadpu): આ ડાંગનું સૌથી વિશિષ્ટ અને મુખ્ય વાદ્ય છે. તે દૂધી (સુકાઈ ગયેલી) અને વાંસમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તેનો અવાજ શરણાઈ જેવો પણ વધુ ઘેરો અને ગુંજારવ કરતો હોય છે. તડપુંના તાલે ડાંગી લોકોના પગ આપોઆપ થિરકવા માંડે છે.
- કાહળી (Kahali): આ એક પ્રકારની શરણાઈ છે જે તીણો અને જોરદાર અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. તે નૃત્યમાં ઉત્તેજના જગાવે છે.
- ઢોલ અને માદળ: લય જાળવી રાખવા માટે મોટા ઢોલ અને માદળનો ઉપયોગ થાય છે. ઢોલના ધબકારે આખું જંગલ ગાજી ઉઠે છે.
- મંજીરા: તાલબદ્ધતા માટે સ્ત્રીઓ અથવા વાદકો મંજીરાનો પણ ઉપયોગ કરે છે.
આ વાદ્યોનો સુમેળ એક એવું વાતાવરણ સર્જે છે કે જેમાં દર્શક પણ ઝૂમવા મજબૂર થઈ જાય છે.
૪. વેશભૂષા: રંગોનો વૈભવ
ડાંગી નૃત્ય જેટલું ગતિશીલ છે, તેટલું જ રંગીન પણ છે. નર્તકોની વેશભૂષા તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખ છે.
- પુરુષો: પુરુષો સામાન્ય રીતે ધોતી અથવા લંગોટી પહેરે છે. ઉપરના ભાગે રંગબેરંગી બંડી (waistcoat) અને માથે ફેંટો અથવા પાઘડી બાંધે છે. ઘણા પુરુષો પગમાં ઘુંઘરૂ બાંધે છે, જે નૃત્ય વખતે છમ-છમ અવાજ કરે છે.
- સ્ત્રીઓ: સ્ત્રીઓ અત્યંત આકર્ષક રંગોની સાડીઓ પહેરે છે જેને તેઓ વિશિષ્ટ રીતે (કાછડો વાળીને) પહેરે છે, જેથી નૃત્ય કરતી વખતે પગની હલનચલનમાં સરળતા રહે. તેઓ ગળામાં ચાંદીના હાર, કાનમાં મોટા ઝુમખા અને હાથમાં કડાં પહેરે છે. તેમના શણગારમાં પ્રાકૃતિક ફૂલોનો પણ ઉપયોગ થાય છે.
૫. હોળી (શિગમો) અને ડાંગ દરબાર: ઉત્સવનો મહાકુંભ
ભારતમાં હોળીનો તહેવાર દરેક જગ્યાએ ઉજવાય છે, પરંતુ ડાંગમાં હોળીનું મહત્વ અનેરું છે. અહીં હોળીને માત્ર રંગોના તહેવાર તરીકે નહીં, પણ નવા વર્ષની શરૂઆત અને પ્રકૃતિના પુનર્જીવન તરીકે જોવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગોવાના કોંકણ પટ્ટામાં જે રીતે ‘શિગમો’ (Shigmo) ઉત્સવ ઉજવાય છે, તેવી જ રીતે ડાંગમાં હોળીના દિવસોમાં આદિવાસી સંસ્કૃતિ સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે.
‘શિગમો’ અને ડાંગી હોળીનો સંબંધ
શિગમો કે શિમગા એ વસંત ઋતુના આગમનનો ઉત્સવ છે. ડાંગ મહારાષ્ટ્રની સરહદે હોવાથી, ત્યાંની સંસ્કૃતિમાં પણ આ અસર જોવા મળે છે. ખેતરમાં પાક લણવાની ખુશી અને ફાગણ મહિનાનો કેસૂડાનો રંગ ભેગો થાય ત્યારે આદિવાસીઓ મન મૂકીને નાચે છે. હોળી પ્રગટાવવી એ તેમના માટે અનિષ્ટ પર ઇષ્ટના વિજયનું અને જૂના દુઃખોને બાળીને નવું જીવન શરૂ કરવાનું પ્રતીક છે.
ઐતિહાસિક ‘ડાંગ દરબાર’
હોળીના દિવસોમાં આહવા (ડાંગનું મુખ્ય મથક) ખાતે ભરાતો ‘ડાંગ દરબાર’ એ ડાંગી સંસ્કૃતિનું શિખર છે. આ પરંપરા બ્રિટિશ શાસનકાળથી ચાલી આવે છે.
- ઇતિહાસ: બ્રિટિશરો ડાંગના જંગલોમાંથી સાગનું લાકડું મેળવવા માંગતા હતા. આદિવાસી રાજાઓ અને નાયકોએ તેમની સામે સંઘર્ષ કર્યો હતો. અંતે, સમાધાન રૂપે બ્રિટિશરોએ રાજાઓને વર્ષાસન (Political Pension) આપવાનું નક્કી કર્યું. હોળીના સમયે એક મોટો દરબાર ભરાતો જેમાં રાજાઓને ચાંદીના સિક્કા અને ભેટો આપી સન્માનિત કરવામાં આવતા.
- વર્તમાન સ્વરૂપ: આઝાદી પછી પણ આ પરંપરા ચાલુ છે. આજે પણ હોળીના સમયે ડાંગ દરબાર ભરાય છે. ગુજરાતના રાજ્યપાલ (Governor) ખાસ ઉપસ્થિત રહીને ડાંગના પાંચ ભૂતપૂર્વ રજવાડાંના વારસદારો (રાજાઓ)નું સન્માન કરે છે અને વર્ષાસન આપે છે. આ માત્ર પૈસાની વાત નથી, પણ રાજાશાહી પરંપરા અને આદિવાસી સ્વાભિમાનનું પ્રતીક છે.
હોળી દરમિયાન નૃત્ય અને ઉજવણી
ડાંગ દરબાર દરમિયાન ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી મેળો ભરાય છે.
- આજુબાજુના સેંકડો ગામડાઓમાંથી હજારો આદિવાસીઓ તેમના પારંપરિક વાદ્યો અને વેશભૂષા સાથે આહવા ઉમટી પડે છે.
- રાત-દિવસ ડાંગી નૃત્ય ચાલે છે. તડપું અને કાહળીના સૂર વાતાવરણને ભરી દે છે.
- લોકો એકબીજા પર ગુલાલ ઉડાડે છે અને કેસૂડાના પાણીથી હોળી રમે છે.
- આ સમયે યુવક-યુવતીઓ પોતાના જીવનસાથીની પસંદગી પણ કરતા હોય છે, જે આ મેળાનું એક સામાજિક પાસું છે.
૬. આદિવાસી જીવનદર્શન અને નૃત્ય
ડાંગી નૃત્ય માત્ર મનોરંજન નથી, તે તેમની સામાજિક વ્યવસ્થાનું પ્રતિબિંબ છે.
- સામૂહિકતા (Collectivism): ડાંગી નૃત્યમાં કોઈ એક મુખ્ય કલાકાર (Lead dancer) હોતો નથી. બધા હાથમાં હાથ મિલાવીને એક વર્તુળમાં નાચે છે. આ દર્શાવે છે કે સમાજમાં બધા સમાન છે. કોઈ ઊંચું નથી, કોઈ નીચું નથી. સુખ અને દુઃખ બધાએ વહેંચીને ભોગવવાના છે.
- શિસ્ત અને સહકાર: ડાંગી નૃત્યમાં જે ઝડપ અને તાલ હોય છે, તે સાબિત કરે છે કે આદિવાસીઓમાં જબરદસ્ત શિસ્ત (Discipline) અને પરસ્પર તાલમેલ (Coordination) હોય છે. પિરામિડ બનાવતી વખતે એકબીજા પરનો વિશ્વાસ જોવા મળે છે.
- દેવ-આરાધના: ઘણા નૃત્યો ધાર્મિક વિધિઓ સાથે જોડાયેલા છે. વાઘદેવ, નાગદેવ અને ડુંગરદેવને રીઝવવા માટે નૃત્ય કરવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે નૃત્ય કરવાથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને ગામ પર આવતી આફતો દૂર થાય છે.
૭. આધુનિક સમયમાં પડકારો અને સંરક્ષણ
આજે જ્યારે આધુનિકીકરણ ગામડાઓ સુધી પહોંચી ગયું છે, ત્યારે ડાંગી સંસ્કૃતિ સામે પણ કેટલાક પડકારો છે.
- નવી પેઢી અને પરંપરા: આજની યુવા પેઢી શિક્ષણ અને રોજગારી માટે શહેરો તરફ વળી રહી છે. ડીજે (DJ) સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે, જેના કારણે પરંપરાગત વાદ્યો બનાવનારા કારીગરો અને કલાકારો ઘટી રહ્યા છે. તડપું જેવા વાદ્યો બનાવવાની કળા ધીમે ધીમે લુપ્ત થવાના આરે છે.
- પ્રવાસનનું યોગદાન: જોકે, સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. સાપુતારા અને ડાંગમાં વધતા પ્રવાસન (Tourism)ને કારણે ડાંગી નૃત્યને વૈશ્વિક ઓળખ મળી છે. સરકાર દ્વારા આયોજિત ‘મોન્સૂન ફેસ્ટિવલ’ અને ‘ડાંગ દરબાર’માં પ્રવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં આવે છે, જેથી કલાકારોને પ્રોત્સાહન અને આર્થિક ટેકો મળે છે.
જરૂરિયાત: આ કળાને માત્ર સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સ પૂરતી સીમિત ન રાખતા, તે જે મૂળ સ્વરૂપે (ગામડાના ચોરા પર) રમાય છે, તેને સાચવવાની જરૂર છે.
નિષ્કર્ષ
ડાંગી નૃત્ય એ ગુજરાતની ધરતીનો ધબકાર છે. તે આપણને શીખવે છે કે સાચા આનંદ માટે ભૌતિક સુખ-સગવડોની નહીં, પણ હૃદયના ઉલ્લાસ અને સમૂહજીવનની જરૂર છે. હોળી અને શિગમોના પાવન અવસરે જ્યારે ડાંગી આદિવાસી પોતાના પરંપરાગત પોશાકમાં, તડપુંના તાલે પગ થિરકાવે છે, ત્યારે લાગે છે કે જાણે ખુદ સહ્યાદ્રિના પર્વતો નૃત્ય કરી રહ્યા છે.
આ સંસ્કૃતિ, આ ભોળપણ અને આ કળા એ આપણો અમૂલ્ય વારસો છે. ડાંગ દરબાર અને હોળીનો ઉત્સવ માત્ર આદિવાસીઓનો નહીં, પણ સમગ્ર માનવજાત માટે પ્રકૃતિ સાથેના જોડાણનો ઉત્સવ છે. આ વારસાનું જતન કરવું અને તેને ગૌરવપૂર્વક માણવું એ આપણી નૈતિક ફરજ છે.
