ગુજરાતના સિક્કાઓનો ઇતિહાસ: ક્ષત્રપ કાળથી મુઘલ કાળ

ગુજરાતના સિક્કાઓનો ઇતિહાસ: ક્ષત્રપ કાળથી મુઘલ કાળ સુધીના ચલણ.

ગુજરાત એ સદીઓથી વેપાર અને વાણિજ્યનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. આ ભૂમિ પર અનેક પ્રતાપી રાજાઓ અને વંશોએ શાસન કર્યું અને દરેક શાસનકાળમાં પોતાની આગવી મુદ્રાઓ (સિક્કાઓ) પ્રચલિત કરી. સિક્કાઓ માત્ર નાણાકીય વ્યવહારનું સાધન નથી, પરંતુ તે સમયની આર્થિક સમૃદ્ધિ, રાજાની ધાર્મિક આસ્થા અને સ્થાપત્યકલાના જીવંત પુરાવા છે.

અહીં ગુજરાતના સિક્કાઓનો ઇતિહાસ: ક્ષત્રપ કાળથી મુઘલ કાળ સુધીના ચલણ વિશેનો સંપૂર્ણ અને વિગતવાર લેખ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

💰 ગુજરાતના સિક્કાઓનો ઇતિહાસ: એક ઐતિહાસિક સફર

ગુજરાતમાં સિક્કાઓનો ઇતિહાસ અત્યંત રોમાંચક છે. ભારતની પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો દરિયાકિનારો હોવાને કારણે અહીં રોમન અને અરબી સિક્કાઓનું પણ ચલણ જોવા મળ્યું છે.

૧. 🏛️ ક્ષત્રપ કાળ (Western Kshatrapas) – ઈ.સ. ૩૦ થી ૪૦૦

ગુજરાતના સિક્કાઓના ઇતિહાસમાં ક્ષત્રપ કાળ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલો છે. પશ્ચિમી ક્ષત્રપોએ ગુજરાતમાં સૌથી લાંબો સમય શાસન કર્યું હતું.

• ચાંદીના સિક્કા (Drachms): ક્ષત્રપ રાજાઓ મુખ્યત્વે ચાંદીના સિક્કાઓ બહાર પાડતા હતા. આ સિક્કાઓ પર રાજાનું મુખ (પ્રોફાઇલ) એક બાજુ અને બીજી બાજુ પર્વત (ત્રિ-પર્વત), નદી અને ચંદ્રની આકૃતિઓ હતી.
• તારીખની શરૂઆત: ક્ષત્રપ સિક્કાઓની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેના પર શાસનકાળનું વર્ષ લખવામાં આવતું હતું, જે ઇતિહાસની ચોકસાઈ માટે ખૂબ જ મહત્વનું સાબિત થયું છે.
• લિપિ: આ સિક્કાઓ પર બ્રાહ્મી અને ગ્રીક લિપિનો ઉપયોગ જોવા મળે છે.

૨. ⚔️ મૈત્રક કાળ અને ગુપ્ત શાસન – ઈ.સ. ૪૦૦ થી ૭૮૮

ગુપ્ત વંશના શાસકો, ખાસ કરીને ચંદ્રગુપ્ત બીજાએ (વિક્રમાદિત્ય) ક્ષત્રપોને હરાવીને ગુજરાતમાં પોતાનું ચલણ શરૂ કર્યું.

• વ્યાઘ્ર શૈલીના સિક્કા: ચંદ્રગુપ્ત બીજાએ ગુજરાત વિજયની યાદમાં ચાંદીના સિક્કાઓ બહાર પાડ્યા હતા, જેના પર વાઘને હણતા રાજાની છબી હતી.
• મૈત્રક સિક્કા: વલભીના મૈત્રક રાજાઓએ પણ ક્ષત્રપ શૈલીના સિક્કાઓ ચાલુ રાખ્યા હતા, જે ‘ગધૈયા’ સિક્કાઓના પૂર્વજો ગણી શકાય. આ સિક્કાઓ પર ત્રિશૂળ અને નંદી (બળદ) ની આકૃતિઓ મુખ્ય હતી.

૩. 🐂 સોલંકી અને વાઘેલા કાળ – ઈ.સ. ૯૪૨ થી ૧૩૦૪

ગુજરાતના સુવર્ણયુગ તરીકે ઓળખાતા આ કાળમાં પણ અનોખા સિક્કાઓ પ્રચલિત હતા.

• દ્રમ્મ (Dramma): સોલંકી કાળમાં ‘દ્રમ્મ’, ‘રૂપક’ અને ‘કાર્ષાપણ’ જેવા સિક્કાઓ પ્રચલિત હતા.
• ગધૈયા સિક્કા (Gadhaiya Coins): આ ગાળા દરમિયાન ‘ગધૈયા’ નામના સિક્કાઓ ખૂબ પ્રખ્યાત હતા. તે જાડા અને અનિયમિત આકારના હતા. શરૂઆતમાં તેના પર અગ્નિવેદી (Fire Altar) ની આકૃતિ હતી, જે સમય જતાં ઘસાઈને ગધેડાના મુખ જેવી લાગવા માંડી, તેથી તેને લોકભાલીમાં ‘ગધૈયા સિક્કા’ કહેવામાં આવ્યા.

૪. 🕌 ગુજરાત સલ્તનત (મહમદ બેગડો અને અન્ય) – ઈ.સ. ૧૪૦૩ થી ૧૫૭૩

મુસ્લિમ શાસકોના આગમન સાથે સિક્કાઓની ડિઝાઇનમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો. મૂર્તિઓ કે ચહેરાઓને બદલે સિક્કાઓ પર અરબી લિપિમાં લખાણ જોવા મળ્યું.

• મહમદ બેગડાના સિક્કા: મહમદ બેગડાએ સોના, ચાંદી અને તાંબાના ભવ્ય સિક્કાઓ બહાર પાડ્યા હતા. આ સિક્કાઓ પર તેનું નામ, બિરુદ અને સિક્કો કયા શહેરમાં (ટકશાળ) પાડવામાં આવ્યો છે તેનું નામ લખવામાં આવતું (દા.ત. મહમદાબાદ-ચાંપાનેર).
• મહમૂદી (Mahmudi): ગુજરાત સલ્તનતના સિક્કાઓ ‘મહમૂદી’ તરીકે ઓળખાતા હતા, જે મુઘલ કાળ દરમિયાન પણ વેપારમાં ચલણી રહ્યા હતા.

૫. 👑 મુઘલ કાળ – ઈ.સ. ૧૫૭૩ થી ૧૭૫૮

અકબરે ગુજરાત જીત્યા પછી અહીં મુઘલ સિક્કાઓનું સામ્રાજ્ય સ્થપાયું.

• અમદાવાદ ટકશાળ: મુઘલ કાળમાં અમદાવાદ ભારતની સૌથી મહત્વની ટકશાળ (Mint) પૈકીની એક હતી.
• જહાંગીરના રાશિચક્ર સિક્કા (Zodiac Coins): જહાંગીરના સમયમાં અમદાવાદમાં ‘રાશિચક્ર’ દર્શાવતા સિક્કાઓ પાડવામાં આવ્યા હતા, જે આજે પણ દુનિયાના સંગ્રહકો માટે અત્યંત મૂલ્યવાન છે.
• લિપિ અને શાયરી: મુઘલ સિક્કાઓ પર પર્શિયન ભાષામાં શાયરીઓ અને અલ્લાહના નામ લખવામાં આવતા. ચાંદીનો સિક્કો ‘રૂપિયો’ અને સોનાનો સિક્કો ‘મહોર’ તરીકે ઓળખાતો.

🛡️ ૬. રજવાડાઓના સિક્કા (Princely States)

મુઘલ શાસન નબળું પડતા ગુજરાતના રજવાડાઓએ પણ પોતાના સિક્કાઓ શરૂ કર્યા:

• ગાયકવાડી શાસન (વડોદરા): જેના પર ગાયકવાડ રાજાઓનું પ્રતીક ‘ખંજર’ જોવા મળતું.
• કચ્છના કોરી (Kutch Kori): કચ્છ રજવાડાના ‘કોરી’ સિક્કાઓ તેની અનોખી ડિઝાઇન અને કલાત્મકતા માટે જાણીતા હતા.
• જામનગરના સિક્કા: જામનગર (નવાનગર) માં ‘જામી’ સિક્કાઓનું ચલણ હતું.

💡 નિષ્કર્ષ

ગુજરાતના સિક્કાઓનો ઇતિહાસ એ માત્ર ધાતુના ટુકડાઓનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ તે આપણી સંસ્કૃતિના પરિવર્તનની વાર્તા છે. ક્ષત્રપોના લખાણવાળા સિક્કાઓથી માંડીને મુઘલોની કલાત્મક મહોરો સુધી, દરેક સિક્કો જે-તે સમયની આર્થિક શક્તિ અને કલાદ્રષ્ટિનો અરીસો છે. આજે આ સિક્કાઓ સંગ્રહાલયોમાં સચવાયેલા છે, જે આપણને આપણા ભવ્ય વારસાની યાદ અપાવે છે.