દાંડી કૂચ અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ: સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં નિર્ણાયક ફાળો.

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: સ્વાતંત્ર્યની તરસ

મીઠાનો સત્યાગ્રહ એ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા સંપૂર્ણ સ્વરાજની માંગણીના પગલે શરૂ થયેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ આંદોલન હતું.

પૂર્ણ સ્વરાજની ઘોષણા

વર્ષ ૧૯૨૯ના લાહોર અધિવેશનમાં, કોંગ્રેસે મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો અને ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ (સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા)ને પોતાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જાહેર કર્યો. ત્યાર બાદ, ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦ના દિવસને ‘પ્રથમ સ્વતંત્રતા દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવ્યો. આ ઘોષણા પછી મહાત્મા ગાંધીજીએ બ્રિટિશ સરકારને ૧૧ માંગણીઓ સાથેનો એક અલ્ટીમેટમ આપ્યો અને જો આ માંગણીઓ સ્વીકારવામાં ન આવે તો નાગરિક અસહકાર આંદોલન (Civil Disobedience Movement) શરૂ કરવાની ચેતવણી આપી.

મીઠાના કાયદાની અસમાનતા

ગાંધીજીની માંગણીઓમાંથી એક હતી ‘મીઠા પરનો કર’ નાબૂદ કરવો. બ્રિટિશ સરકારે મીઠા પરનો કાયદો (Salt Act) લાદ્યો હતો, જે હેઠળ મીઠું બનાવવાનો અને વેચવાનો એકાધિકાર માત્ર સરકાર પાસે જ હતો.

• ગરીબો પર અસર: મીઠું એ દરેક વ્યક્તિના આહારનો એક આવશ્યક ભાગ છે. આ કાયદાને કારણે ભારતના ગરીબમાં ગરીબ વ્યક્તિને પણ બ્રિટિશ સરકારને કર ચૂકવીને મીઠું ખરીદવું પડતું હતું.
• ગાંધીજીનું ચિંતન: ગાંધીજીએ મીઠાને સામાન્ય માનવીની શક્તિના પ્રતીક તરીકે જોયું. તેમણે કહ્યું કે, “મીઠું એ સર્વ સામાન્ય જરૂરિયાત છે, અને તેના પર કર લાદવો એ શાસનની સૌથી અમાનવીય અને ક્રૂર ક્રિયા છે.” આથી, મીઠાના કાયદાને તોડીને સરકારને સીધો પડકાર ફેંકવાનું નક્કી થયું.

૨. 🚶 દાંડી કૂચ: સત્યાગ્રહનો આરંભ

દાંડી કૂચ એ મીઠાના સત્યાગ્રહની પ્રારંભિક અને સૌથી પ્રતીકાત્મક ઘટના હતી.

આયોજન અને શરૂઆત

• સ્થળ: અમદાવાદ, ગુજરાતમાં આવેલો સાબરમતી આશ્રમ આ કૂચનું પ્રારંભિક બિંદુ બન્યો.
• તારીખ: ૧૨ માર્ચ, ૧૯૩૦ના રોજ મહાત્મા ગાંધીજીએ ૭૮ સત્યાગ્રહીઓ સાથે દાંડી તરફ પ્રયાણ કર્યું. આ ૭૮ સત્યાગ્રહીઓમાં ગુજરાતના ઘણા યુવાનો અને રાષ્ટ્રના અન્ય ભાગોના પ્રતિનિધિઓ પણ સામેલ હતા.
• પ્રથમ સત્યાગ્રહીઓ: આ સત્યાગ્રહીઓ ગાંધીજી દ્વારા કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, જેઓ શિસ્ત, અહિંસા અને સત્યાગ્રહના સિદ્ધાંતોમાં દૃઢ વિશ્વાસ ધરાવતા હતા.
• પ્રતિજ્ઞા: કૂચની શરૂઆત પહેલાં ગાંધીજીએ પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જ્યાં સુધી ભારતને સ્વતંત્રતા નહીં મળે ત્યાં સુધી તેઓ આશ્રમમાં પાછા નહીં ફરે.

ગુજરાતના ગામડાઓમાંથી પ્રવાસ

દાંડી કૂચનો માર્ગ લગભગ **૨૪૦ માઇલ (આશરે ૩૮૬ કિલોમીટર)**નો હતો, જે ગુજરાતના ખેડા, આણંદ, ભરૂચ અને સુરત જિલ્લાના ૪૮ ગામડાઓમાંથી પસાર થયો હતો.

જિલ્લો	મુખ્ય પ્રભાવ
ખેડા	નડિયાદ અને આણંદના વિસ્તારોમાંથી પસાર થતાં ખેડૂતોનું સમર્થન મળ્યું.
ભરૂચ	વાતાવરણ વધુ ઉત્સાહી બન્યું, ગાંધીજીએ અનેક સભાઓ સંબોધી.
સુરત	કૂચના અંતિમ તબક્કામાં સુરતના ગામોએ મોટું સમર્થન આપ્યું.

• ગામોમાં સંદેશ: ગાંધીજી જ્યાં પણ રાત્રિ રોકાણ કરતા, ત્યાં તેઓ ગામલોકોને મીઠાના કાયદા અને બ્રિટિશ સરકારના અન્ય અત્યાચારો વિશે સમજાવતા. તેમણે સ્વદેશી અપનાવવા, અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરવા અને દારૂબંધીનું પાલન કરવા પર ભાર મૂક્યો.
• જનસમર્થન: ગામડે-ગામડે હજારો લોકો ગાંધીજીને આવકારવા માટે ઊમટી પડ્યા હતા. આ કૂચ માત્ર એક રાજકીય ઘટના નહોતી, પરંતુ તે એક સામાજિક અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિનું મોજું બની ગઈ હતી.

૩. 🌊 મીઠાનો સત્યાગ્રહ: કાયદાનો ભંગ અને રાષ્ટ્રીય પ્રભાવ

કૂચ ૬ એપ્રિલ, ૧૯૩૦ના રોજ નવસારી જિલ્લાના દરિયાકિનારે આવેલા દાંડી ખાતે સમાપ્ત થઈ.

કાયદાનો ભંગ

• તારીખ: ૬ એપ્રિલ, ૧૯૩૦ના સૂર્યોદયના સમયે ગાંધીજીએ દાંડીના દરિયા કિનારે ચાલ્યા ગયા અને સમુદ્રના ખારા પાણીમાંથી મુઠ્ઠીભર મીઠું ઉપાડ્યું.
• પ્રતીકાત્મક કાર્ય: મીઠું ઉપાડવું એ માત્ર મીઠું બનાવવાની ક્રિયા નહોતી, પરંતુ તે બ્રિટિશ કાયદાનું ઉલ્લંઘન અને ભારતની સ્વતંત્રતાની ભાવનાનું પ્રતીક હતું. ગાંધીજીએ જાહેર કર્યું કે “હવે હું મીઠું બનાવું છું, અને હું બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હલાવી દઈશ.”
• સત્યાગ્રહનો ફેલાવો: ગાંધીજી દ્વારા કાયદાનો ભંગ થતાં જ સમગ્ર ભારતમાં આંદોલન ફેલાઈ ગયું. ગુજરાતમાં વલસાડના ધરાસણા અને વ્યાવલ ખાતે મીઠાના અગરો પર હજારો સત્યાગ્રહીઓએ કૂચ કરી.

ગુજરાતના અન્ય સત્યાગ્રહ સ્થળો અને નેતાઓ

દાંડી કૂચના પગલે ગુજરાતમાં મીઠાના સત્યાગ્રહની આગ ફેલાઈ:

• ધરાસણા સત્યાગ્રહ: સરોજિની નાયડુ, ઇમામ સાહેબ અબ્દુલ બાવાઝીર અને મણિલાલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં સત્યાગ્રહીઓએ ધરાસણાના મીઠાના અગર પર કૂચ કરી. પોલીસે નિર્દયતાથી લાઠીચાર્જ કર્યો, જેની નોંધ અમેરિકન પત્રકાર વેબ મિલરે લીધી અને આ ઘટનાએ વૈશ્વિક સ્તરે બ્રિટિશ શાસનની ક્રૂરતાનો પર્દાફાશ કર્યો.
• વીરમગામ સત્યાગ્રહ: ગુજરાતમાં વીરમગામના ‘નમક કાયદા’નું ઉલ્લંઘન પણ મહત્ત્વનું હતું.
• ખેડા અને બોરસદ: ખેડા જિલ્લામાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને તેમના સાથીઓએ બ્રિટિશ સત્તા સામે જમીન મહેસૂલ ન ભરવાનો સત્યાગ્રહ કર્યો.

૪. 🔑 સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ગુજરાતનો નિર્ણાયક ફાળો

દાંડી કૂચ અને મીઠાના સત્યાગ્રહે ગુજરાતને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વતંત્રતા સંગ્રામના કેન્દ્રમાં મૂકી દીધું.

રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વનું કેન્દ્ર

• ગાંધીજી અને સરદાર પટેલ: મહાત્મા ગાંધીજી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જેવા કદાવર નેતાઓના નેતૃત્વ હેઠળ ગુજરાત હંમેશા આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું. આ બંને નેતાઓએ ગુજરાતના સામાન્ય માણસને આઝાદીની લડતમાં જોડ્યો.
• નારી શક્તિનું યોગદાન: ગુજરાતની મહિલાઓએ આ સત્યાગ્રહમાં અભૂતપૂર્વ ભાગ લીધો. કસ્તુરબા ગાંધી, સરોજિની નાયડુ (ગુજરાત સાથે જોડાયેલા), અને અન્ય ગ્રામીણ મહિલાઓએ વિદેશી કપડાં અને દારૂના બહિષ્કારમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી.

પ્રાદેશિક સંગઠન અને શિસ્ત

• સાબરમતી આશ્રમ: આશ્રમ માત્ર એક રહેઠાણ નહોતું, પરંતુ તે સત્યાગ્રહના સિદ્ધાંતોનું પ્રયોગસ્થાન અને આયોજનનું મુખ્ય મથક હતું.
• ખેડૂતોનું જોડાણ: ગુજરાતમાં ખેડૂતો આ આંદોલન સાથે સૌથી વધુ જોડાયા, ખાસ કરીને જમીન મહેસૂલ ન ભરવાના આંદોલનમાં. ખેડૂતોએ બ્રિટિશ નીતિઓનો શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરીને સંગ્રામને મજબૂત બનાવ્યો.

આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન

ધરાસણા જેવી ઘટનાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. વેબ મિલરના અહેવાલોએ વિશ્વભરમાં બ્રિટિશ શાસનની છબી ખરાબ કરી અને ભારતીય સ્વતંત્રતાની માંગને નૈતિક સમર્થન પૂરું પાડ્યું. આનાથી ગુજરાતનું યોગદાન માત્ર ભારતીય જ નહીં, પણ વૈશ્વિક સ્તરે પણ મહત્ત્વનું બની ગયું.

૫. 📝 દાંડી કૂચ અને મીઠાના સત્યાગ્રહની અસર

આ આંદોલનનો અંત ૧૯૩૧માં ગાંધી-ઇરવિન કરાર (Gandhi-Irwin Pact) દ્વારા થયો, પરંતુ તેની અસરો લાંબા ગાળાની અને દૂરગામી હતી.

રાજકીય અસર

• રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ: આ આંદોલને ગ્રામીણ ભારત અને શહેરી ભારત વચ્ચે સેતુ બાંધ્યો. અગાઉના આંદોલનો મોટાભાગે શિક્ષિત વર્ગ સુધી મર્યાદિત હતા, પરંતુ મીઠાના સત્યાગ્રહે સામાન્ય માણસ, ગરીબો, અને ખેડૂતોને સીધા સંગ્રામમાં જોડ્યા.
• પ્રથમ ગોળમેજી પરિષદ: આ આંદોલનના દબાણને કારણે બ્રિટિશ સરકારને ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ સાથે વાતચીત કરવા માટે મજબૂર થવું પડ્યું અને ગાંધી-ઇરવિન કરાર પછી ગાંધીજી બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લેવા તૈયાર થયા.
• સંપૂર્ણ સ્વરાજ તરફનું પગલું: આ આંદોલન ભારતના લોકોમાં ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ની ભાવનાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં સફળ રહ્યું.

સામાજિક અસર

• નારી સશક્તિકરણ: ભારતીય મહિલાઓને સાર્વજનિક ક્ષેત્રે લાવીને રાજકીય આંદોલનમાં સક્રિય ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી.
• અહિંસાની તાકાત: આંદોલને ફરી એકવાર સાબિત કર્યું કે અહિંસા અને શાંતિપૂર્ણ સત્યાગ્રહ એ સામ્રાજ્યવાદ સામેનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે.

આર્થિક અસર

• સ્વદેશી અને ખાદી: સ્વદેશી માલનો ઉપયોગ અને ખાદીનો પ્રચાર વધુ તીવ્ર બન્યો, જેનાથી બ્રિટિશ માલના વેચાણને મોટો ફટકો પડ્યો.

૬. 💫 નિષ્કર્ષ: દાંડી સ્મારક અને વારસો

દાંડી કૂચ અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ એ માત્ર ગુજરાતના જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં એક મહાન સીમાચિહ્ન છે. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ગુજરાતની ભૂમિ પરથી ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ સામાન્ય મીઠાના દાણાએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને હચમચાવી દીધું.

આજે, નવસારી જિલ્લામાં આવેલું દાંડી સ્મારક તે ઐતિહાસિક પળ અને તેમાં સામેલ થયેલા તમામ સત્યાગ્રહીઓની બહાદુરી અને બલિદાનનું પ્રતીક છે. ગુજરાતનો આ નિર્ણાયક ફાળો ભારતીય ઇતિહાસમાં અવિસ્મરણીય રહેશે, જેણે દેશને સ્વતંત્રતાના અંતિમ ધ્યેય તરફ દોરી જવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો.